Блаже Миневски, писател

Расказот „Пристапната беседа на академик Сисое“ на Блаже Миневски, објавен во „Дневник“ на страницата за литература, влезе во Антологијата на европскиот расказ објавена деновиве во САД. Миневски не ја крие изнанеденоста што без да знае се нашол во друштво на најдобрите раскажувачи на Стариот континент. Неодамна го заврши својот роман „Свирци“, но и драмата за една од најконтроверзните личности во македонската историја, Тодор Александров, која ќе ја режира Владе Цветановски. Миневски е романсиер, драматург, раскажувач. Автор е на дваесетина книги: почнувајќи од првата „Солзи во очите на тате“ во 1984, „Ниски вежби“ (1988), меѓу кои и „Требаше да се сликаме пред да се замразиме“ (1998), „Нишан“ (2007). Добитник е на значајни книжевни награди. Негови дела се преведени на англиски, француски и на други јазици.

- Сега, две години подоцна, како ретроактивен толкувач на она што е напишано како што е напишано, за „Пристапната беседа на академик Сисое“ можам да констатирам дека едно од нивоата на приказната е сонот на еден интелектуалец, копнежот на еден смртник, згрозен од општиот шунд и кич на транзициското живуркање, а самиот малограѓанин од најнизок вид, да стане академик, да влезе меѓу бесмртните.

Што се однесува до „случајноста“, токму тој да биде селектиран меѓу најдобрите во Европа објавени изминатата една и пол година, освен што бев изненаден, бев и зачуден од тоа како еден издавач што објавува книги на јазикот-империја воопшто дознал дека негде постои некаква македонска книжевност, книжевност што „живее опскурно“, која живее во тишина, односно во речиси целосна повлеченост во однос на таканаречените „големи национални книжевности“ во светот. Во првиот момент целата таа атмосфера ми заличи на оној познат расказ на Киш за Мормоните, но подоцна дознав дека системот е сепак многу поедноставен. Мојот расказ премиерно беше објавен во „Дневник“ пред повеќе од една година, а за тоа дека е селектиран за антологија на најдобрите европски раскази дознав пред неколку дена, кога издавачот Dalkey Archive Press од САД ми испрати договор за регулирање на авторските права.

ДОСТА СО КВАНТИТЕТ

lОчигледно македонскиот писател може да се надева само на вакви инцидентни пројави, кои ќе го однесат во светот. Што (не) ни се случува, зошто состојбата со анимација на македонската книжевност не се менува: писателот смета дека неговото е завршено кога ќе го заврши расказот, романот, песната, (што е нормално), а на издавачот му е важно само како да дојде до парите од државата, а државата е без стратегија во таа насока. Има ли надеж за добриот македонски писател?

- Прашањето всушност е сумблимиран, прецизен коментар на она што се случува во оваа област. Прво, итно треба да се прекине со поттикнување квантитет, и веднаш треба да се сконцетрираме само на квалитет. Стратегијата „квантитет“ од една страна ги наполни визбите и депониите со стара, попусто потрошена скапа хартија, која нема вредност ниту како „историски податок“, а од друга страна стимулираше, и уште поттикнува, огромен број „кванташки издавачи“, без рецензии, без лектори, без уредници, со канцеларии во дневната и магацински во гаражата или на терасата. Книгите на ваквите издавачи ги нема во книжарниците, зашто тоа всушност и не е нивен предизвик. Нивен предизвик е да земат од државата „субвенција“ како да произведуваат тутун или жолти краставици. Ваквата „издавачка демократија“ буквално го затрупува Министерството за култура со предлози, па во просек секој тазе регистриран издавач нуди за објавување по дваесет-триесет наслови, небаре е Галимар или Пигвин. Тоа се прави затоа што немаат ниту уредувачка стратегија, ниту уредници, ниту вистински рецензенти. Министерството и оваа година пропушти барем да го ограничи бројот на апликациите на максимум десет наслови од издавач.

Не дека не' нема, не' има на големите меѓународни саеми на книгата, но ќе кренеме џева ден-два, ќе направиме атрактивен штанд и толку. Може ли саемите да бидат пазар каде што добро ќе се продаде еден македонски автор?

- Саемите не се панаѓури на кои ќе ги изнесеме застарените модели книжевна конфекција, мислејќи дека ќе ги продадеме само затоа што се евтини. Саемите за книга се културни манифестации од прв ред. Значи, треба да има превод во ракопис на барем две-три книги годишно, кои ќе се понудат на маркетинг-агенциите што доаѓаат да откријат нешто ново, да пронајдат може ново книжевно име за бизнис. Заедно со тоа треба да се подготви и убав проспект, каков што имав можност да видам за словенечката книжевност, во кој се објавени предлози за десетина словенечки писатели, со биографии, библиографии, извадоци од критики, делови од нивните дела, како и понуди на една или две нивни книги веќе преведни во ракопис на англиски јазик. Таков материјал се носи на саемите, се праќа по агенциите и издавачите куќи, а истиот им се подели и на сите менаџери, книжевни агенти и писатели кои беа учесници на фестивалот на европски писатели во Виленица. Зошто тоа не се прави на Струшките вечери на поезијата? Значи, не готови книги на англиски објавени кај нас, туку превод во ракопис за објавување во странство.

ВОЈНА ЗА ОПСТАНОК

Го чувствувате ли ДПМ како асоцијација што ги застапува Вашите и интересите на Вашите колеги?

- Писателите за своето Друштвото на писатели зборуваат надвор од Друштвото. И, обично, не се задоволни од тоа како функционира писателската асоцијација. Сите отстрана имаат идеи како да се променат некои работи во организацијата, но, за жал, многумина од нив воопшто не доаѓаат на Изборните собранија. Јас не сакам да ги прифатам мрмкањата дека изборот однапред е наместен, дека има воспоставена стратегија за тоа кој ќе биде избран за претседател и слично. Ако на Изборно собрание дојдеме сите триста и кусур членови, и ако некој понуди програма што ќе ја оживее, ќе ја освежи и ќе ја преструктурира писателската организација, не верувам дека ќе нема доволно мнозинство писатели што ќе гласаат за таа програма, и за тој кандидат. Малодушноста не оди со писателската професија, исто како и дефетизмот.

Името наше, на државата, негирање јазик, култура, народ. Велат дека и со книга се исправаат неправди? Може ли?

- Можеби некој ќе се насмее ако ќе кажам дека македонските писатели сега имаат изворедна творечка атмосфера со тоа што се негира постоењето на народот во чие име ги пишуваат своите дела. Знаете, многумина велат дека најдобрите дела се поврзани со состојби во кои се случува нешто радикално, состојби во кои се ослободува огромна енергија на ниво на народ или состојба што предизвикува големи емоционално потреси. Во најголем број случаи тоа се војни, и во најголем број случаи епохалните книжевни достигнувања се однесуваат на такви настани. А војната во основа е поврзана со физичка ликвидација, физичко страдање и сеопшт страв. Ако е така, Македонија е во постојана војна за опстанок или тотална ликвидација. Кога се негира име, држава, јазик, култура и народ, ние сме писатели на единствениот народ во светот што се наоѓа пред тотално истребување како народ. Ако е така, има ли нешто потворечко за еден автор од предизвикот за духовниот портрет на еден народ во исчезнување. Замислете Марко Цепенков да не ги запишал приказните! Како ќе се идентификуваме сега како народ без нив. Ако не го фиксираме времето во кое дури и некој структури однатре притискаат да се промени името на народот, како ќе се препознаеме меѓу себе еден ден меѓу безимените талкачи во ледените пространства на Европскиот континент? Можеби некој сега ќе се дрзне да го смени името, но книгите ќе го запишат за оние што ќе сакаат го вратат. Впрочем, име за надворешна или севкупна употреба во книжевноста нема, и нема да има. Никаква промена на уставот на писателите не може да им нареди Македонија да ја пишуваат како Северна Македонија, а Македонците како Северномакедонци. Знаете, книгата не може да ја промени, но може да ја зачува реалноста како своја книжевна реалност, а таа, пред се', останува втисната во јазикот, во приказните и седумосминскиот такт на нашето разединето македонско срце.

Лилјана Грџо Дамовска- Дневник