Христијанското богословие не познава апстрактно божество. Бог не може да се мисли надвор од трите лица. „Усиа" и „ипостас" се речиси синоними, дадени небаре со намера да ни го разбијат расудувањето, да не му дадат да ја објективизира божествената суштина надвор од лицата и од нивното „вечно движење во љубовта" (свети Максим Исповедник). Овој Бог е конкретен затоа што единственото божество е заедничко за трите ипостаси и истовремено присутно во секоја од нив: во Отецот како извор, во Синот како роден, во Духот како произлезен од Отецот.
Терминот „едноначалие" (монархија) на Отецот беше вообичаен во великото богословие на IV век. Тој означува дека самиот источник на божеството е личен. Отецот е божеството, но токму затоа што е Отец, во сета негова полнота им го соопштува божеството и на другите две лица. Тие го примаат својот почеток од Отецот, μόνη (άρχή) како од единствен почеток - оттука терминот „монархија". „Божество-источник", вели Дионисиј Ареопагит за Отецот. Имено, од него „се излева", во него „се вкоренува" идентичното и неразделно, но различно предавано божество на Синот и на Духот. Значи, со еден збор, поимот „едноначалие" во Бога ги означува единството и различноста, кои произлегуваат од единствениот личен почеток. Свети Григориј Богослов, најголемиот богослов на света Троица, можеше да говори за таа тајна само во поетска форма, затоа што само поезијата е способна со зборови да го пројави одондестраното. „Тие не се разделени во волјата", пишува тој, „не се разделени во силата", ниту во некои други особини. „И ќе речеме се докрај: божество неразделно во оние што разделуваат". „Во трите сонца, кои се проникнуваат едно со друго, светлината ќе биде една", затоа што Словото и Духот се двата зрака на истото сонце или, ноточно, „тие се две нови сонца".
Значи, Троица е отиочетната тајна, светињата над светињите на божествената реалност, самиот живот на скриениот Бог, на живиот Бог. Да ни ја предочи таа тајна може само поезијата. Токму затоа што поезијата славослови и не тежнее кон објаснувања. Троица е првична во однос на секое постоење и на секое знаење, кои во неа наоѓаат свој темел. Троица не може да биде познаена од човекот. Таа самата го опфаќа човекот и во него предизвикува славословие. Кога зборуваме за Троица надвор од славословието и поклонувањето, надвор од личниот однос даруван од верата, нашиот јазик е секогаш непрецизен. Кога Григориј Богослов пишува за Троица како за „неразделни во волјата", тоа значи дека не можеме да кажеме дека Синот е роден по волја на Отецот. Не можеме да го мислиме Отецот без Синот, Он е „Отец со Синот", а така било вечно, зашто во Троица нема дејство. Исто така, ако се зборува за некаква нејзина „состојба", тоа значи да се претпостави пасивност, што не е својствена за неа. „Кога нашата мисла се обраќа кон божеството, кон првопричината, кон едноначалието, тогаш ни се раскрива едното; а кога се обраќа кон оние во кои пребива божеството, кон оние што во вечноста и славата произлегуваат од првопочетниот, и се поклонуваме на Троица" (свети Григориј Богослов).
Не претпоставува ли едноначалието на Отецот извесна субординација на Синот и на Духот? Не, затоа што почетокот е совршен само кога е почеток на еднаквосовршена реалност. Грчките отци најчесто говореа за „Отецот-причина", но тоа е само аналоген термин, чија потполна недоволност можеме да ја сфатиме ако го следиме очистувачкиот пат на апофатиката. Во нашето секојдневно искуство, причината е секогаш над последицата; во Бога, пак, причината, како совршенство на личната љубов, не може да произведе помалку совршени последици, таа сака тие да се еднакви по чест и затоа се појавува како причина на нивната еднаквост. Покрај тоа, во Бога не постои противставување на причината и последицата, туку причински однос во единствената природа. Овде, „причинскиот однос" не повлекува надворешни последици, каков што е случајот со онтолошките хиерархиски системи на Индија или кај новоплатоничарите; овде, „причинскиот однос" е само несовршен образ на неизреченото општење. „Отецот ќе беше почеток само на скудни и недостојни нешта; и повеќе од тоа, ќе беше почеток во скудна и недостојна мера, ако не беше почеток на божеството и на добротата, на кои им се поклонуваме во Синот и во Светиот Дух: во едниот - како на Син и Слово, во другиот - како на Дух, без разлачувањето што произлегува" (свети Григориј Богослов). Отецот не би бил вистински Отец ако не е потполно свртен „кон", лрос;, другите лица, потполно предаден на тие кои ги прави да бидат лица, што значи - во полнотата на својата љубов - еднакви на себе.
Значи, Троица не е резултат од некој процес, туку првична даденост. Нејзиниот почеток е во неа самата, а не над неа; нема ништо што ја надминува. „Почетокот", монархијата, се пројавува само во Троица, низ Троица, за Троица, во односите на тројцата, секогаш во тројствени односи, кои исклучуваат секаква противставеност, секаква дијада.
Уште свети Атанасиј Велики тврдеше дека раѓањето на Синот е дејство по природа, а во VIII век свети Јован Дамаскин разликува дејство по природа - раѓање и произлегување, од дејство по волја - создавањето на светот. Впрочем, дејството по природа не е дејство во конкретна смисла на зборот. Тоа е самото битие на Бога, затоа што по својата природа Бог е Отец, Син и Дух Свети. Бог нема потреба да се открива пред самиот себе, по пат на некое осознавање на Отецот во Синот и во Духот, како што, да речеме, мислеше отец Сергеј Булгаков. Откровението може да се замисли само во однос на другиот што не е Бог, т.е. во однос на созданието. Како што троичното битие не е резултат на акт на волја, во него не може да се најде ни процес на внатрешна нужност.
Според тоа, причинскиот однос на Отецот, што ја поставува апсолутната различност на ипостасите, но меѓу нив не претпоставува поредок, треба внимателно да се разликува од неговото откровение или јавување. Преку Синот, Духот не води кон Отецот, во кого го „откриваме" единството на Тројцата. Отецот, според терминологијата на свети Василиј Велики, се открива низ Синот, во Духот. Тука се утврдува некој процес, некој поредок со кој се условува редоследот на имињата: Отец, Син и Дух Свети.
Исто така и сите божествени имиња, што ни го предаваат заедничиот живот на Тројцата, излегуваат од Отецот, низ Синот и во Светиот Дух. Отецот е извор, Синот е пројава, Духот е сила што пројавува. Затоа, Отецот е извор на премудроста, Синот е самата премудрост, а Духот е силата што не оспособува да ја усвоиме премудроста. Или, Отецот е изворот на љубовта, Синот - љубовта што се открива, Духот - љубовта што се остварува во нас. Или уште, според прекрасната формулација на митрополитот Филарет, Отецот е љубовта што распнува, Синот - љубовта што се распнува, Духот - љубовта што победува. Божествените имиња се, во суштина, изливи на божествениот живот.
Него го избликнува Отецот, ни го покажува Синот, а ни го дава Духот.
Овие божествени имиња византиското богословие ги нарекува енергии (дејства). Токму овој термин на најдобар начин го пренесува предвечниот сјај на божествената природа. Тој е далеку подобар од школско-богословските „атрибути" или „својства", ни дава претстава за овие живи сили, овие изливи, за овој преизблик на божествената слава. Зашто, според својот дух, теоријата за несоздадените енергии е длабоко библиска. Библијата честопати говори за пламената и громогласна слава, која дозволува да се познае Бог надвор од самиот него, сокривајќи го во потоци од светлина. Свети Кирил Александриски зборува за велелепноста на божествената суштина што се пројавува себеси. Непрестајно се повторуваат светлозрачните термини, кои тука не претставуваат метафора, туку израз на највисоко искуствено согледување, прикажувајќи го сјајот со заслепувачка убавина. Божествената слава е многулика: „А има и многу други работи што ги изврши Исус, и кои, ако би се напишале по ред, ми се чини, не би можеле да се сместат во целиот свет напишаните книги" (Јован 21, 25).
Исто така, целиот свет не може да ги смести безбројните имиња на славата. „Сили (биуацец)", вели за нив свети Дионисиј Ареопагит, при што употребува час еднина час множина. Овде бројот не е битен. Не е едно, не се многу, туку се безбројни имињата божји. Бог е мудрост, љубов, праведност, но не затоа што Он сака така, туку зашто е таков. Имињата не се маски. Бог се покажува таков каков што е. Не можеме да ја познаеме длабочината на божествената суштина, но го познаваме она сјаење на славата што навистина е Бог. Ке ја наречеме ли божествената природа суштина, бидејќи е неисцрпна трансцендентност, ќе ја наречеме ли енергија, бидејќи се пројавува во славата - тоа е секогаш едната и иста природа. „И сега, прослави ме, ти, Оче, во тебе самиот, со славата што ја имав во тебе, уште светот пред да настане" (Јован 17, 5). Значи, енергиите-пројави не зависат од созданието. Тие се, во суштина, оној вечен сјај што не е ни најмалку условен од постоењето или непостоењето на светот. Секако, ние ги пронаоѓаме и во создадениот свет, „оти она што е во Него невидливо, односно вечната негова сила и божеството, се гледа уште од создавањето на светот, гледани според нивните созданија" (Рим. 1, 20). Врз создаденото лежи печатот на божеството. Но, тоа божествено присуство е секогаш постоечката и вечна слава, од ништо необусловена пројава на суштината што е сама по себе несознатлива. Тоа е светлината што предвечно ја опфаќа полнотата на троичниот живот, кој е сам по себе совршен.

Друго:

• Владимир Лоски - ТРОИЦА
• Владимир Лоски - ПАТ НА ОДРЕКУВАЊЕ И ПАТ НА ПОТВРДУВАЊЕ
• Владимир Лоски- ДОГМАТИКА 

Посети; {moshits}