логоFacebookTwitterYouTubeeMail

bogojavlenie2.jpg

"... Денес Христос во Јордан ја потопува човечката нечистотија и го измива од нас прадедовскиот грев; денес се осветува природата на водата  со крштението на Господа; денес Светиот Дух слезе од небесата во вид на  гулаб, и на Јован Претеча му покажа да Го познае Создателот на секоја твар и Господ; денес Бог Отец невидливо говори: 'Овој е Мојот возљубен Син, Него послушајте Го'.

Ѓакон Дејан Трајков


„А што правам не знам; бидејќи
не го вршам она што сакам,
туку она, што го мразам,
тоа го правам.”
„Оти не доброто, кое го сакам,
го правам, туку злото, што не го сакам,
го вршам” (Рим. 7,15, 19)


Не случајно почетокот на овој текст го започнав токму со овие цитати од светото Евангелие, бидејќи сижето на овој труд ќе се потпира околу овие зборови на апостол Павле, кои претставуваат вистински поттик за расмислување на оваа тема.

Факт е дека злото постои во човекот, во народите и во човековата историја. Тоа се манифестирало и сé уште се манифестира на различни начини, често сокриени и тешки за откривање. За мене останува единственото и секогаш актуелно прашање, на кое човек може и мора да одговори: како да се однесуваме кон видливата и невидливата борба на доброто и злото во нас и во светот? Најчестите одговори на луѓето, па и на народите низ историјата ги знаеме и тие гласат: зарем сум јас чувар на својот брат; дајте ми леб, а еве ви ја слободата со која не знам како да постапувам; некој друг веќе води борба за мене, тоа се мојот татко и мајка, шефот на државата во кој имам доверба, ангелите на небото итн.; и да водам борба против злото, не ми помага многу, бидејќи некој друг, посилен од мене, ќе одлучи што ќе биде со мене; не постои ниту добро ниту зло, а и ако постои, релативни се поимите кои секоја религија или световна власт ги проценува според своето гледиште и своја корист.

Посебно времето во кое живееме денес налага еден посериозен пристап кон ова прашање, време во кое слободната волја на човекот доаѓа до полн израз, време во кое, според многумина, злото во својот раст го достигнува својот максимум, време во кое доаѓаме до една состојба на различно поимање на злото.

Злото – лишеност од битие

Во самиот вовед на овој текст може да се претпостави постоење на едно спротивно начело на доброто, а тоа е злото. Но може да се каже дека прашањето не е правилно поставено, затоа што во него се претпоставува дека злото е „нешто”. Кога е проблемот вака поставен, наклонети сме да го прифатиме злото како некаква суштина, „зло начело”. Тогаш вселената е еден вид „ничија зона” помеѓу добриот и злиот бог, а сета нејзина разноликост и богатство е само игра помеѓу овие две начела.

Кон крајот на ИИИ век на исток се појавило манихејството, ерес која претставува една мешавина од христијанското учење и Зороастровата религија. Инаку, според учењето на манихејството, се вели дека „од вечноста суштествуваат две еднакви супстанци или Бог со свои одделни царства: светлина и темнина, Ормазд и Ахриман, со многубројни еони. Богот на светлината е добар, сé исполнува со светлина како благодетното сонце; а Богот на темнината – на материјалната природа и на злото – тоа е сатаната со своите демони”. Според учењето на манихејството, во човекот има две души – светла и зла душа. Целта на создавањето на Ева е за да го намами Адам и да ја зароби во него светлата природа. Веќе првото зачнување бил и првиот грев, а престапувањето на заповедта да јадат од дрвото на познанието на доброто и злото произлегувало од добриот Бог. Човекот кога греши, не греши тој, туку телото кое господари над него. Душата на човекот не можела да се ослободи од гревовното тело, па затоа Христос, кој е светлата душа, страдајќи привидно ги поучувал алостолите и израелскиот народ како да се ослободат од материјата. Но бидејќи тие не ја разбрале Христовата порака, Христос ветил дека ќе испрати утешител и тоа се остварило во лицето на Манес. Потоа, според учењето на Манес, „совршените, ослободените од материјалните вериги, преминуваат најнапред на сонцето и месечината, потоа во соодветниот простор и најчистото царство на светлината. Останатите треба да талкаат од едно тело во друго, во растенијата и животните. Со завршувањето на очистителниот процес, сето видливо создание ќе биде уништено со оган.”

Од крајот на ИИИ век сé до блажени Августин, отците ревносно се бореле против манихејството, но во таа борба се користеле со философски категории чија поставка ги водела малку понастрана од самиот проблем. За отците, злото е недостаток, порок, несовршенство; не природа, туку тоа што и’ недостига на природата за да биде совршена. Од аспект на постоењето, отците сметаат дека злото не постои, дека тоа е само лишеност од битие. Тој одговор беше достатен за побивање на манихејците, но тој е немоќен пред реалноста на злото што сите ја чувствуваме, пред злото што е присутно и што дејствува во светот. И, ако последната прозба од Господовата молитва може да се протолкува, од философски аспект, со „избави нé од злото”, тогаш, како извик на нашата конкретна тревога, секако, останува обликот „избави нé од злиот” – од „лукавиот”.

Од христијанска перспектива, проблемот на злото се сведува на проблемот на „лукавиот”. А, „лукавиот” не е отсуство на битие, не е недостаток на постоење; тој, исто така, како лукав, не е суштина; бидејќи неговата природа, создадена од Бога, е добра. „Лукавиот” е личност, „некој”.

Отците на црквата правилно заклучуваат дека за злото нема местомеѓу суштините, односно злото не е природа, туку состојба на природата, што значи дека тоа не е само „недостаток”, туку во него има и активност. „Според тоа, злото е слично на болеста, слично на паразитот што постои само за сметка на онаа природа врз која паразитира. Поточно, злото е определена состојба на волјата на таа природа; тоа е лажна волја во односот кон Бога. Злото е бунт против Бога, т. е. лична позиција. Така, злото не се однесува на суштинската перспектива, туку на личносната. „Светот лежи во зло, вели св. Јован Богослов, злото е состојба во која престојува природата на личните суштества, кои се одвратија од Бога”.

Етичката страна на манифестацијата на злото

Низ вековите кои се зад нас има многу мислители што создале свои системи во врска со етичките проблеми. Едни од нив меѓусебно се дополнувале, други пак си противречеле, а имало и доста такви што се негирале едни со други. Најчеста појава е втората, односно последниот да ги критикува оние пред него, и така се создавале нови етички системи на поинакви начела. Но заедничко за сите е тоа што секој философ си поставувал  еден врвен морален идеал, како и што си определувал едно основно движечко начело на човековото дејствување за постигнување на идеалот. Што е добро, постои ли врвно такво, што е добродетел, каков живот е најдобар за човекот да одговори на своето назначување итн., тоа се прашањата што најчесто се третираат во овие системи. Почетокот на злото има корен во слободата на созданието. Ете зошто тоа не може да се прости. Злото се раѓа исклучиво од слободата на суштеството што го прави. „Злото не е; или, поточно, тоа е само во оној момент додека се врши”, пишува Дијадох Фотикиски, а св. Григориј Ниски ја истакнува парадоксалноста на оној што му се потчинува на злото; тој постои во непостоечкото.

Значи, човекот му даде на злото место во својата волја и го воведе во светот. Навистина, човекот, по природа расположен кон познавањето на Бога и љубовта кон Него, го одбра злото затоа што тоа му беше поткажано. Во тоа е целата улога на змијата. Злото во човекот, а преку него и во земниот космос е „заразно”, бидејќи ништо не се случува по автоматизам. Тоа можеше да се шири само со согласност на човековата волја, така што човекот се согласи на тоа злото да господари над него. Преку првородниот грев, волјата на нашите прародители е повредена, изопачена, оштетена и ослабена. Таа станала зла и гревољубива, и затоа повеќе наклонета кон зло отколку кон добро, повеќе кон лага отколку кон вистина. Своите желби во поголем дел ги насочува во кругот на гревовното и смртното. Веднаш по падот, давајќи одговор пред Бога за својот грев, место да се покајат и поправат, прародителите се служат со измама заради оправдание, окривувајќи се еден со друг. Ева ја фрла вината врз змијата, Адам врз Ева, па дури и врз Бога кој му ја дал Ева (1. Мој. 3, 12 и 13). Прародителите со падот ја изгубиле светоста, станале зли, паднале во порочни мисли и ѓаволот во нивната природа го утврдил законот на гревот (Рим. 7, 15).

Одвреме навреме се раѓа прашањето: Господи зошто нé создаде вака да мора да поминеме низ толку страданија? Св. Василиј Велики состојбата на огревовеност на човековата душа ја опишува на ваков сликовит начин: „Како што во еден дом едниот сад е златен, вториот е сребрен, третиот е глинен, а четвртиот е дрвен, така и од волјата на секој од нас зависи сличноста со оваа или онаа материја. Човек чист во срцето и нелукав е – златен сад, понизок од него во достоинствата е – сребрениот сад, оној што мудрува овоземно и е кршлив е – глинен сад,  а оној што удобно се осквернува со гревот и станува храна за вечниот оган е – дрвен сад.” Некогаш и Адам бил горе, не со местоположбата туку со волјата. Тој бил горе кога, стекнувајќи ја душата, го погледнал небото, се восхитил од виденото и го возљубил добродетелот кој му ја подарил насладата на вечниот живот, кој го поставил меѓу утешенијата на рајот и му дал власт слична на ангелите, го направил сличножител со архангелите и слушател на Божјиот глас. Со сето тоа, наоѓајќи се под закрилата на Бога и насладувајќи се од Неговите блага, тој наскоро се заситил и, како наткршен од заситувањето, на умствената убавина и’ го претпоставил она што му се причинило пракрасно за телесните очи. Полнењето на стомакот го ставил над духовната наслада. Наскоро тој се нашол надвор од рајот, надвор од оној блажен живот, правејќи се зол не поради неопходноста, туку поради недостаток на разум. Затоа тој, како што згрешил поради лошата волја, така и умрел поради гревот. „Оти платата што ја дава гревот е смрт“ (Рим. 6, 23).

Понатаму св. Василиј Велики заклучува: „значи, научен на ова од Бога и имајќи претстава за различните видови зла, поточно, знаејќи што е вистинско зло – имено, гревот, чиј крај е смртта, и што е привидно зло – зло болно за сетилата, но таква што ја поседува силата на доброто, како што се, на пример, страдањата пратени за зауздување на гревот, а чиј плод е спасението на душата – престани да се огорчуваш од повелбите на Божјиот домострој и воопшто не сметај го Бога за виновен за постоењето на злото, и немој да си замислуваш дека злото има некоја своја посебна самостојност. Зашто лукавството не е самостојно и не наликува на некакво си животно, оттаму не треба неговата суштина да ја замислуваме како самостојна. Злото е лишување од доброто. Создадено е окото, а слепилото настанува од загубата на окото. Затоа, ако окото поради својата природа не би било подложно на расипување, слепилото не би можело да постои. Така злото не постои самото по себе, туку се појавува при повредите на душата. Тоа не е неродено – како што велат нечестивите, кои лукавата природа ја сметаат за еднаква со добрата, признавајќи го и едното и другото за беспочетно и за повисоко од раѓањето. Но, тоа не е ниту родено, зашто ако сé е од Бога, тогаш како може злото да биде од доброто? Грдото не е од прекрасното, ниту, пак, е порокот од добродетелта. Прочитај ја историјата за создавањето на светот и таму ќе го најдеш следново: „И виде Бог дека е многу добро сето она што го беше создал” (1. Мој. 1, 31). Злото не е создадено заедно со доброто. Умственото создание, создадено од Создателот, не е приведено во битие со еден дел на лукавство во него. Па така, ако телесните созданија го немаат во себе злото од мигот на нивното создавање, тогаш како би можеле умствените созданија, кои толку се одликуваат со чистота и светост, да имаат самостојност заедничка со злото?

Достоевски одлучно ги отфрлувал сите оние лажни учења во однос на кои злото е задолжителен услов за постоење на добро. Така, на пример, се тврди дека злото е нужен момент во хармониската целина, како што дисонанцата е нужна за убавината на едно музичко дело. Тој не се сложува ниту со тврдењето дека злото е нужно, дека тоа е услов за познание на доброто. И поради што да се спознае тоа ѓаволско добро и зло кога тоа толку скапо чини? – се прашува Иван Карамазов. Поради тоа повторно се наметнува прашањето: како мојот семожен и преблаг Бог можел да допушти постоење на толку и такво зло во светот. Меѓутоа, Бог не е творец на злото. Но, кој е тогаш виновник? Одговорот што го понудил Достоевски сосем е јасен, барем во границите на човечките можности да се одговори на такво прашање. Достоевски посебно бил против учењата кои објаснувале дека злото во светот е последица на несовршени односи во општествената средина – во несовршеноста на општественото уредување. Христијанството на човекот му наметнува одговорност, бидејќи човекот е создаден како слободно битие, па со оглед на тоа – морално е одговорен за своите постапки. Ако човекот го набљудуваме како битие кое е зависно од општественото уредување, тогаш ќе го сведеме на она најниското – човек нема цигари, нема пари да купи и – убива друг човек за да дојде до пари! И така, човекот е слободно битие; ништо не го спречува да постапува лошо, и кога човек ќе скршне од патот на доброто и ќе тргне по патот на злото, тој страда, но нема право да ја префрла вината на друг, на Бога, на општествениот систем.

Антропологијата го поставува проблемот на злото. За Берѓаев не Бог, туку човекот е тој кој сам на себе не може да си го прости своето отпадништво. Оставен на себе, тој е немоќен и го бара Спасителот за да може ништавилото да му го врати на ништавилото, како би го уништил злото и гревот. Меѓу врховните духовни битија, меѓу ангелите, слободата прв пат негативно одговорила на повикот на Бога. Сатаната не бил извор на злото. Тој пројавил една ирационална слобода и остварил избор против Бога. За атеистите, постоењето на злото претставува доказ против постоењето на Бога. За Берѓаев, меѓутоа, работите стојат обратно: повеќе од реално постоењето на злото и страдањето на невините се врвен доказ за постоењето на Бога. Светот што го убива праведниот Сократ и го распнува Христа не е единствен, ниту вистинит свет. Тој сведочи за постоење на еден друг свет, каде што Сократ е повторно млад и вечно убав, и каде Христос е Цар кој со ниеден друг не ја дели власта – Пријател на луѓето. Но и овој наш свет е неопходен, за оној другиот да не би бил автоматизиран свет без слобода. Сепак, доброто не е условено со злото. Злото не е оправдано како пат кон доброто. Искуството со злото говори против него самото, му ја симнува маската, го открива како небитие, фантом и паразит. Злото само по себе не го збогатува животот, туку го осиромашува. Но, по падот, секоја победа над злото претставува чекор напред, кон искуство со доброто.

Навистина, како да се објасни појавата на злото во светот што е создаден од Бога, во она видување според кое создаденото е добро по својата суштина? Дури и кога ја имаме предвид даруваната човекова слобода да и’ се противи на божествената замисла, не можеме да не си го поставуваме прашањето: што е злото?

Злото се појавило во светот, најпрвин како страдање и тага. Светот е празен, ладен, рамнодушен. Сите страдаме поради злото. Злото кое е распространето по светот е причина за нашите страдања. Сеопштото страдање некогаш не доведува до границата на очајот. Страдањето не го открил прв Шопенхауер. Тоа е потврдено уште кај св. апостол Павле (Рим. 8, 20-22), кој ни дал доста јасно излагање: злото е претставено во созданието преку гревот. Целиот свет е затруен со злото и злите енергии, а поради тоа целиот свет страда.

Во човековата личност, седиште на злото се страстите. Личностите кои се запоседнати со страстите се пасивни, ограничени и страдаат. Страстите секогаш се безлични; тие се енергии кои човековата личност ја прават затвореник и роб.  Како последица на таа заробеност, тој ја губи својата личност и својот личен идентитет. Станува хаотичен, со многу „лица” т. е. маски. „Страствениот” човек не е сосема слободен, дури може да остави впечаток на активна и енергична личност, а не е ништо повеќе од „маса” безлични влијанија. Произволноста не е слобода, туку замислена слобода која произведува ропство. Во духовниот живот ние се бориме против страстите. „Бестрастието” е главната цел на духовното растење. Сепак тоа е површно толкувано и интерпретирано. Тоа не е рамнодушност, ниту пак ладна нечувствителност на срцето. Напротив, тоа е активна состојба, состојба на духовна активност, која се стекнува само по борба или тешки искушенија. Поточно, бестрастието е независност од страстите.

Доброто и злото се чудно измешани, но синтезата не е можна. „Природното” добро е премногу слабо да се спротистави на злото. Злото постои само преку доброто. Човечката заедница навистина направила отстапка, но сепак, не  е изгубена милоста Божја која сама може да го совлада секој човечки ќорсокак.

Формалната анализа на злото сé уште не е доволна. Постоењето на злото е вистинито на религиозен план. И само преку духовен напор можеме да го разбереме овој парадокс и да го совладаме овој скандал, и на тој начин да проникнеме во мистеријата на доброто и злото.

 

Извор: ПРАВОСЛАВЕН ПАТ

Посети:{moshits}

 

Вера и капитал

Религијата беше опиум во комунизмот кога се воспоставуваше своевиден монотеизам без Бог. Денес е друго време


Во училиштата во Македонија децата учат за светските митологии, на Филозофскиот факултет во Скопје студентите учат за античките митови. Никој не прави проблем од тоа што античките митови се дел од образованието на младите во Македонија - се сметаат за дел од културата. Во јазикот се употребуваат изрази како Панодорина кутија, огнот на Прометеј, Сизифова работа, Танталови маки и знак на образованост и култура е да знаеш од каде доаѓаат овие изрази.

И познавањето на религијата може да биде дел од културата на секој човек. Зошто нашите деца да не ги знаат приказните за Каин и Абел, за Аврам, што значи Голгота, што значи во психологијата Пилатов синдром... Не верувам дека многумина би ги оспорувале ова.

Сепак, вистинското прашање е: зошто и религијата да не стане дел од културата на еден граѓанин во еден државен образовен систем?

Зошто па да стане? Често се слуша и чита последниве месеци.

Може да се најдат повеќе работи врзани за отпорот религијата да се изучува во училиштата.

Религиското образование не се поврзува со култура, туку се поистоветува со религија, се редуцира на една слика за религијата како назадна работа. Зад ваквиот отпор се кријат и комунистичкиот прогресивизам (во 21 век се влегува со мисии на Марс, а не со религија) и вулгарно либералното (или, да бидеме попрецизни - анархистичкото либертеријанско) толкување на новата демократија по 1991 година (никој не може да ми каже што да правам). Па така, веронауката е нешто примитивно што му се наметнува на ученикот и го вади од такт неговиот родител-прогресивист и либерален демократ. Ушто пострашно, религијата е опасна работа што може да го занесе младиот, да го однесе во манастир, да го одвои од стварниот живот.

Од каде вакво размислување? Уште е силна кај нашиот човек сликата за безобѕирниот капитал, кој гази се' пред себе, и религијата како илузија која ги држи работниците во незнаење. Оваа црно-бела слика на бесчувствителни капиталисти, кои мислат само на својот себичен интерес, од една страна, и експлоатирани работници, кои немаат ништо освен физичката сила и кои утехата ја имаат во религијата, од друга, е во многу нешта застарена.

Со политиката на Маргарет Тачер (која подоцна ја презеде и Тони Блер) со создадоа неколку милиони повеќе сопственици во Велика Британија. Тоа значи за толку се намалил бројот на работници кои од сопственост ја имаат само својата работна сила. Воопшто во светот, се' поголем е бројот на образовани и квалификувани работници, кои имаат куќи или станови во своја сопственост и акции во претпријатијата.

И во Македонија, и покрај несреќно изведената приватизација, илјадници луѓе станаа сопственици на своите станови, илјадници станаа акционери, илјадници допрва стануваат. Луѓето стануваат претприемачи и бизнисмени. Дали оваа нова класа сопственици, претприемачи и акционери тајно се договорила да ја воведат религијата во училиштата за да ја подготват новата класа на необразовани верници што ќе бидат поподатливи на експлоатација? Ова е глупаво и да се помисли.

Всушност, работите со верата стојат обратно. Верата и капиталот се поврзани, но на поинаков начин.

Американците се познати како акционери со традиција. Да се поседуваат акции е дел од американскиот начин на живот. А во исто време, во Америка веќе одамна се зборува за „постојаноста на религијата“ (persistence of religion), за САД како нација на верници (creedal nation).

Еве една интересна аргументација. Кој верува во живот по смртта, верува во начини на однесување што му ја даваат сигурноста („зголемуваат веројатноста“ е понаучниот израз) дека по смртта ќе оди во рајот. Овој начин на однесување може да има позитивно влијание врз продуктивноста и зголемување на приходите. Ова е теоријата на современите американски научници Роберт Баро и Рејчел Мек Клири. Баро е еден од најзначајните и највлијателни економисти од Харвард во Бостон, Мек Клири е политиколог кој подолго време ја истражува религијата. Нивниот краток заклучок е: религијата е добра за економијата. Добродетелите како трудољубивост, толеранција, гостољубивост и отвореност, чесност, доверба играат голема улога во економијата на една земја, подеднакво и во меѓународната трговија. Често се наведуваат како примери на економски успешни земји САД, Ирска, Сингапур. Притоа, важно е да се укаже дека ова се земји во кои религијата има важно место во општеството.

Според овие научници, религијата и економијата не се спротивставени.

Своевиден пример се Кинезите, кои својот силен економски раст го објаснуваат со успешниот спој на марксизмот во политиката, капитализмот во економијата и конфучијанизмот во меѓучовечките односи.

И да се вратиме на Американците. Најнови истражувања покажуваат дека Американците се поголеми работници од Европејците, поголеми патриоти, повеќе поминуваат време со децата и се помлада нација (затоа што имаат деца!) - и се убедливо поголеми верници од Европејците. А нивната економија, пак, е најсилна.

Религијата беше опиум во комунизмот кога се воспоставуваше своевиден монотеизам без Бог. Денес е друго време.

Бранислав Саркањац (Авторот е универзитетски професор)

 

Што значи чинот донирање или пресадување орган? Медицински феномен што се остварува благодарејќи на напредокот на научната медицина? Точно. Етички проблем? Секако. Правен проблем? И тоа. И се' е опфатено? Не е. Магијата и достоинството на животот се многу повеќе од сето ова. Прашањето е од која возраст треба да се учат


Прашањето на веронаука во училиштата во Македонија отвора старо и големо прашање. Настрана што мислат граѓаните за МПЦ, настрана скептиците што се сомневаат во педагошките способности на новите учители. Се работи за дологовековната конфронтација на науката и верата и за средбата или местото на нивното помирување. Филмот „Контакт“ снимен 1997 (според дело на големиот Карл Саган) раскажува за еден радиоастроном (го игра Џоди Фостер) кој открива сигнали од вселената пратени од супериорна вонземска цивилизација. Заедно со други научници, таа ќе успее да ги дешифрира пораките во кои има инстуркции за градење машина со која земјаните ќе може да воспостават физичка комуникација со интелигентните суштества од далечна планета. Но, кога ќе дојде моментот да се донесе одлука кој ќе биде првиот што ќе патува со машината, научникот астроном д-р Елеонор Аровеј ќе се соочи со големо прашање, што е од онаа страна на физиката. Таа смета дека таа треба биде патникот затоа што прва ги открила сигналите и затоа што како научник го претставува вековниот стремеж на човекот кон напредок и нови сознанија. Но, свештеникот Палмер Џос (Метју Меконахи) советникот на претседателот на САД за верски прашања, се спротивставува, укажувајќи дека таа е атеист. Меѓународниот комитет составен од научници, филозофи, теолози и политичари ја одбива д-р Аровеј како кандидат затоа што таа, всушност, не е вистински претставник на човештвото. Имено, 80 отсто од светското население верува во Бога.

Не е битно како оди филмот и како завршува. Битно е кога е моментот едно дете да го научи овој факт и каде треба да го научи - колку што е битно прашањето дали науката го претставува човекот или е тоа верата.

Точно е, со картезијанската парадигма, западниот човек го подели човекот на душа и тело, а светот на човекот го подели на космос, кој наликува на совршен часовник, и на Бог. Повеќе од неколку децении западниот научник реагира на оваа „шизофренија на западниот човек“ (Капра, Нидам). Денес за Европа станува се' поактуелно прашањето колку е остварлива средбата меѓу, како што се вели, Атина и Ерусалим, меѓу библиското откровение и филозофскиот логос. Европа е со векови во метафизичка повеќејазичност - како што би рекол Слотердајк, ние 2.000 години зборуваме и христијански и старогрчки. Како да се надмине оваа дихотомичност на човекот. Како може да се помират тие два светогледа, на свет кој функционира како сложена машина и на свет создаден од Бога.

Денес, оваа поделеност на човекот се обвинува дека го создала човекот-научник и човекот на неодговорниот напредок што ја уништува животната средина и ја доведува во прашање иднината на човештвото. Западниот научник страда од Пилатовиот синдром. Си ги мие рацете од погубните консеквенци на напредокот (базиран на научни откритија).

Парадоксот на рационализмот се крие во прашањето: Зошто треба да веруваме дека еден свет без вера, кој е заснован на научни сознанија, е тој добриот, вистинскиот, убавиот свет? (Удо ди Фабио).

Макс Вебер, уште пред стотина години, зборува за интелектуализмот кој и' ја одзема магијата на верата. Тој направи работите во светот да се „случуваат“ и да „се“ (такви какви што се), но да немаат значење.

Смислата има магична содржина. Како и животот. Секој во Македонија може да си го постави прашањето: зошто рационалното толкување на светот не успеа да потисне една цела димензија на стварноста: верата, огромен број прастари обрасци на животност, легенди, митови, учења на старите, секојдневни животни мудрости, недофатени од науката. Што се Духови или Духовден? Примитивен ритуал на една раса која верува во натприродното. Ова може да го каже Мистер Спок во „Стартрек“ кога „Ентерпрајз“ ќе налета на некоја планета населена од горе-долу интелигентни суштества. Но и најголемиот атеист ќе се воздржи од вакво објаснување на Духовден - барем од пристојност.

Во социолошката и антрополошката литература што се однесува на здравјето и болеста, чест е заклучокот дека класичниот медицински третман (значи научен) треба да се дополни не само со социјалната поддршка, туку и на духовно поле. Религиозноста, верата во Бога, вербата во себе, итн., го потпомагаат оздравувањето. Со други зборови, ефектите од молитвата што се практикува заедно со терапијата се позитивни. Молитвата му помага на болниот.

Ова значи дека молитвата и барањето медицинска помош не се исклучуваат. Така, едно истражување на Бирон и Кениг, објавено во списанието „Геронтологист“ покажува дека пациентите повеќе се молат во врска со оние симптоми за кои разговарале со лекарот или примаат лекови.

Во поголем број студии се утврдува или потврдува дека религиозноста може да биде значаен фактор во здравствената нега.

Во една студија на Американците Кинг и Бушвик, 77 отсто пациенти изјавиле дека лекарите треба да водат сметка за спиритуалните потреби на пациентите, а 48 отсто сакале тие да се молат со нив.

Во познатата американска ТВ-серија „Чикаго хоуп“ во речиси секоја епизода има гранични ситуации што се разрешуваат или во црква или пред Бога. Што значи чинот донирање или пресадување орган? Медицински феномен што се остварува благодарејќи на напредокот на научната медицина? Точно. Етички проблем? Секако. Правен проблем? И тоа. И се' е опфатено? Не е.

Магијата и достоинството на животот се многу повеќе од сето ова. Прашањето е од која возраст треба да се учат.

Бранислав Саркањац (Авторот е универзитетски професор)

 

 

Поставувањето на прашањето каква била природата на Христос  еднаква на природата на Адам пред падот или по падот  во суштина е погрешно, зашто не е можно целосно поистоветување на Христовото естество ниту со првото, ниту со второто. Не постои некаква „чиста“ човечка природа, сама по себе  ниту како првосоздадена, ниту како падната. Наместо тоа, треба да се зборува за воипостазирана природа, бидејќи „природата е содржина на личноста, а личноста е постоење на природата“ (В. Лоски).

За да може, воопшто, да се одговори на горното прашање, тоа треба да се преформулира на следниов начин: какви својства имала човечката природа на Христос и како таа соодветствувала на состојбата на природата на Адам пред и по падот во грев?

За да одговориме на ова прашање, треба да се потсетиме на последиците од падот во грев и да видиме колку тие последици се применливи на Христос:

1.      пропадливост (тление)
2.      смртност
3.      страсност [црковнословенски: страсть = страст, желба, страдање, мака] како подложност на страдање
4.      страсност како изобличување на силите на душата (страсти што се резултат на казната поради престапот)
5.      наклонетост спрема гревот
6.      дезинтеграција на естеството
7.      покорување на ѓаволот

За пропадливоста на телото Христово

Преп. Јован Дамаскин говори за две различни значења на поимот тление (пропадливост). Со првото значење се опфатени недоброволните и безгрешните манифестирања на човековата природа по падот во грев – „страстите“ (страдањата) што се резултат на казната заради престапот („гревопадни страсти“)“, меѓу кои спаѓа и смртта. Второто значење на поимот тление Дамаскин го поврзува со „гибел“ и „распаѓање“  разложување на човечкото тело, по смртта, на составни елементи.

Според првото значење на тлението како непорочни страдања, телото Господово било тлено, т.е. подложно на природните слабости, како и на смртта. Но, телото Господово не можело да биде подложно на распаѓање, бидејќи тоа Тело било соединето со Божеството на Христос, и таа врска никогаш не се нарушила, ниту пред смртта, ниту во смрта, ниту по смртта.

Со ова прашање директно е поврзано еретичкото учење на Јулијан Галикарнски, подоцна наречено „афтартодокетизам“. Јулијан тврдел дека Христос, како и Адам пред падот, не бил подложен на тление, ниту на природни страсти. Но, „макар што Христос не бил подложен на таквите закони на повредената природа, сепак Тој јадел и пиел, и се подложил на страдања, и тоа не привидно, како φαντασία или δοκήσει, туку вистински, и притоа не εξανάγκηςφυσικής (по природна неопходност), туку εκούσιως (волно), заради извршување на нашето спасение“. Според мислењето на афтартодокетите, „плотта Христова од самиот почеток била иста онаква каква што ни се јавила по воскресението. И солзите Христови биле нетлени, и плунката Негова била божествена“.

Во врска со ова, се поставува прашањето: дали имало некаква разлика во својствата на Телото Христово пред и по Воскресението? Со тоа прашање директно е поврзано прашањето за обожувањето на човековата природа во Христос  дали таа целосно била обожена во мигот на Благовестието или, пак, обожувањето е завршено со чинот на Воскресението?

Тука, повторно, имаме конфузија со поимите. Кога зборуваме за обожување на човековата природа, за подобро разбирање треба да издвоиме два нејзини аспекта. Првиот аспект на обожувањето е соединување на човечката природа со Божествената. Според определбите од Халкидонскиот Собор, тоа соединување е „непроменливо и неразделно“, односно Божеството секогаш подеднакво пребивало со човештвото на Христос  и во Воплотувањето, и на Крстот, и во смртта и при Воскресението. („Макар што Христос умрел, како човек, и Неговата света душа била одвоена од непорочното тело, но Божеството останало неразделно поврзано и со едното и со другото, односно и со телото и со душата, така што дури и при такви околности единствената Ипостас не се поделила на две ипостаси... Зашто, макар што во однос на местото душата била одвоена од телото, во однос на Неговата Ипостас таа била соединета со Него преку Словото.“)

Вториот аспект на обожението на човековото естество е преобразбата на неговите својства од пропадливи во непропадливи. Секако, двата аспекта се нераскинливо поврзани еден со друг, но потребно е да се прави разлика меѓу нив. Во Христос обожението како непроменливо и целосно соединување на човечкото естество со Божеството се случило со чинот на Благовестието, но обожението како преобразба на својствата на човековата природа се случило дури во чинот на Воскресението: дури по Воскресението плотта Христова станува апсолутно бесмртна, но веќе не по сила на соединетост со Божеството, туку како својство на самата нејзина природа. Чудесата и дејствијата коишто Господ ги извршувал во текот на земниот живот, не се дејствија на Неговото обожествено (во смисла преобразено) човештво, туку дејствија на Неговото Божество преку човештвото. За тоа јасно зборува преп. Јован Дамаскин: „Зашто, со тоа што Словото станало плот, ниту Тој излегол од границите на Своето Божество и не се лишил од Нему својствените украси, соодветни на Божјото достоинство; ниту, пак, обожената плот се преобразила во однос на својата природа или на нејзините естествени својства. Зашто, и по соединувањето, естествата останале неслеани, а со тоа останале запазени и нивните својствоа. Плотта, пак, Господова, поради најчистото  ипостасно  соединување со Словото, се обогатила со божествени дејствувања, без да ги изгуби на каков и да е начин своите естествени својства, зашто таа не ги извршувала Божествените дејствија со својата сопствена сила, туку преку Словото соединето со неа, зашто Словото преку неа ја покажувало Својата сила. Зашто, усвитено железо спалува не заради својството на своето естество, туку затоа што го примило тоа својство преку соединување со огнот. И така, една и иста плот била смртна по својата природа и живототворна по причина на ипостасното соединување со Словото.“ По Воскресението, самото тело добило нови својства, какви што пред тоа не му припаѓале по неговото естетство, туку се пројавувале само по сила на ипостасната соединетост со Божеството. Тие нови својства потоа станале нераздвојни од човечката природа. „Воскресението на Господа претставувало соединување на телото, кое веќе станало нетлено, и душата  т.е., до Воскресението, според Дамаскин, телото Христово не било нетлено, туку ги добило таквите квалитети дури при Воскресението. Одликите на телото Христово по Воскресението биле во тоа што тоа минувало низ затворени врати, не се замарало, немало потреба од храна, од спиење и сл. Преп. Максим Исповедник: „Како што во Адам наклонетоста на неговата лична волја кон злото го лишила човечкото естество од општата слава, зашто Бог видел дека човекот, чија волја почнала да се приклонува кон злото, не е толку добар за да може да стекне бесмртна природа, така и во Христос склоноста на Неговата лична волја кон доброто го лишила сето човечко естество од срамот на тлението, кога во времето на Воскресението естеството се преобразило, преку безусловната волја, во нетлено, зашто Бог заклучил дека човекот, не менувајќи ја волјата, би можел повторно да ја стекне бесмртната природа. Јас  го нарекувам „човек“ воплотениот Бог Словото, Кој преку Воплотувањето ипостасно ја соединил со Себе плотта којашто имала разум и душа. Зашто, ако променливоста на волјата на Адам во човековото естество ги внела стасноста, тлението и смртта, непроменливоста на волјата во Христос на тоа естество повторно му ја вратило  преку Воскресението  бестрасноста, нетленоста и бесмртноста.  

Меѓутоа, треба да се напомене дека кај светите отци понекогаш се среќаваат искази за квалитетите на Христовото тело коишто наликуваат на исказите на афтартодокетите (на пр., св. Игнатиј – „Не треба да се смета дека телото Христово добило такви својства дури по Воскресението. Не! Тоа, како тело на совршени Бог, отсекогаш ги имало тие својства, само што по Воскресението постојано ги пројавувало“. Св. Илариј Пиктависки: „Божествените живототворни сили, исполнувајќи го телото Христово, ги победувале сите слабости на човечката природа. Слабоста на создадената природа била својствена и на телото Христово, но таа била совладувана со силата на повисоката природа и можела да се види само во случај кога Божествените сили, како да се оддалечуваат, Го препуштале на сопствената природа. Затоа сите акти на понижување на Христос, како, на пр., гладувањето и смртта, биле Негова доброволна состојба не во смисла дека, примајќи ја доброволно природата на човекот, тој доброволно ги презел врз Себе и последиците на Воплотувањето, т.е. слабостите на тварното суштество, туку во тоа што во обична состојба Тој им бил недостапен на тие слабости, и ги доживувал само тогаш кога, заради целта на бозобновувањето на човековата природа, дозволувал да се пројават. Бидејќи Христос не е само човек, туку и Бог, Тој немал потреба од храна.... И за време на постот Тој не чувствувал глад.“
 
Ако претпоставиме дека уште пред Воскресението човештвото Христово веќе ги имало сите квалитети на обожената природа  нетлението, отсуството на потреба од храна, од одмор и сл., тогаш сите пројавувања на овие човечки својства во Христос како да се неприродни, вештачки, како да се резултат на некаква игра или спектакл: посакал  и почнал да чувствува глад, посакал  и почнал да се заморува, а инаку, „во обична состојба, Тој не бил подложен на овие слабости“, како што вели Иларион Пиктависки. Со други зборови, Христос го принудил Своето човечко естество да го чувствува тоа што во обична (т.е. естествена) состојба не му било својствено. А тоа е афтартодокетизам, кој за појавата на тлението говори како за акт на „надестествено снисходење“, на „поучни измами“. „И така  пишува преп. Јован Дамаскин  да се говори, слично на безумните Јулијан и Гај, дека телото на Господа, сообразно со првото значење на тлението, било нетлено пред Воскресението, претставува грев. Зашто, ако било нетлено, тогаш немало иста суштина со нашата, и сè било привидно  и гладот, и жедта, и железните клинови, и прободување на ребрата, и смртта. Ако сето тоа се случило само привидно, тогаш и таинството на Домостројот е лага и измама, и Тој само привидно, а не вистински, станал човек, и ние привидно, а не вистински, сме спасени. Но, не! А тие коишто говорат така, да бидат лишени од спасението!“

За смртноста на телото Христово

Во врска со прашањето за смртноста на телото Христово, постои совршено јасна позиција на Црквата, која го одрекува привидноста на страдањата и на смртта Христови и инсистира на тоа дека Христос вистински страдал, а не привидно, и дека вистински умрел. Реалноста, а не „божемноста“ на Христовата смрт произлегува од полнотата на примањето на човековата природа. На овој факт обрнуваат внимание сите рани апологети  св. Игнатиј Богоносец, св. Јустин Философ и др. 

Но, светите отци, исто така, едногласно говорат за тоа дека Христос умрел доброволно, а не по некаква нужност. И токму тука е сложеноста на прашањето: како да се разбере оваа доброволност на Христовата смрт?

Според едно гледиште, Логосот доброволно ја прима смртната човечка природа „која не можела а да не умре“, како што вели св. Атанасиј Велики, и смртта, соодветно на тоа, претставува природна последица на примањето на човечката природа и природен завршеток на Неговиот земен живот. Но, поради соединувањето во едно лице на човечката природа на Спасителот со Божествената, смртта не може да го има во своја власт Пречистото Тело, и Христос воскреснал од мртвите.

Но, постои и друго гледиште на доброволната смрт на Христос. Поради обожувањето на природата што ја примил, човечкото есетество на Спасителот могло и да не умре. Но Христос ја прима смртта доброволно поради целта на домостројот на нашето спасение. Според таа гледна точка, Христос во Воплотувањето имал естество коешто веќе е нетлено и бесмртно, но кенотички се смалил не само по Своето Божество, туку и по Своето човештво, оставајќи ì на Својата човечка природа да ја следи својата природна нужност. Во таа смисла, св. Јован Дамаскин вели дека „нашите природни страсти постоеле во Христос ... и сообразно со естеството, и надвишувајќи го естеството. Зашто, сообразно со естеството страстите се пројавувале во Него тогаш кога Тој ì дозволувал на плотта да го доживува она што ì било природно; а над естеството затоа што она, што во Господа било естествено, не ì претходело на Неговата волја, зашто во Него не се созерцува ништо принудно, туку сè е  доброволно. Зашто, сакајќи  Тој гладувал, сакајќи  жеднеел, сакајќи  се плашел, сакајќи  умрел (св. Јован Дамаскин).

За да се појаснат нештата во ова прашање, треба да се разграничат поимите „смртност“ како неопходност да се умре и „смртност“ како можност да се умре. Во спротивно, може да се стекне впечаток дека отците си противречат еден на друг, кога едните велат дека плотта Христова не можела да умре, а другите дека можела да не умре. Кога тие велат дека Христовата плот морала да умре како смртна, тие ставаат акцент на реалноста, а не на привидноста на Боговоплотувањето и на смртта Христова, спротиставувајќи им се притоа на докетите и на гностиците. Кога, пак, говорат за доброволноста на смртта и за можноста Христос да не умре, ставаат акцент на образот (или, поточно, на начинот  τρόπος) на Домостројот на нашето спасение  смртта Христова затоа и е спасителна, зашто не е примена како нужност на гревовното естество, туку доброволно, не заради Себе, туку заради нас и за нас. Христос, како вистински Бог, можел и да не умре  зашто за Бог сè е можно. За Својата смрт Самиот Господ вели: „Никој не ми ја отима (душата), туку Јас Самиот од Себе ја давам. Имам власт да ја дадам и власт имам пак да ја примам. Оваа заповед ја примив од Својот Отец “ (Јован 10:18). Овие последни зборови на Христос за заповедта, дадена од Отецот, како и Неговите зборови во Гетсиманската градина [„или мислиш дека не можам да Го помолам сега Својот Отец, да Ми прати повеќе од дванаесет легиони ангели? Но, како ќе се исполнат Писмата, ако ова не стане?“ (Матеј 26:53-54)] јасно покажуваат дека Домостројот на нашето спасение не можел да се изврши на друг начин, освен преку Христовата смрт  и затоа Христос и дошол во светот, за да умре и да воскресне. Божеството на Христос можело да му даде бесмртност на телото Христово и да го избави од гревопадните слабости, но во тоа и се состои снисходењето, или кеносис на Божеството, што  немајќи потреба или нужност  Бог Словото доброволно се става Себеси во услови на живот на паднатото човештво, смртно и немоќно, и бидејќи можел во секој миг да го пројави Своето Божество (и го пројавувал кога сметал дека е неопходно и полезно, како, на пример, во Преображението, при одењето по површината на водата, при исцелувањето на болните и при воскреснувањето на мртвите), но не го сака тоа, туку, напротив, сака да остане со човечката ограниченост, и тоа не само со „онаа со која бил создаден човекот, туку и со онаа ограниченост, која во многу поголема мера се јавила во човековото естество по падот“ (Игнатиј Брјанчањинов). Ако, пак, си претставиме дека Христос не умрел заради извршувањето на делото на спасението, туку поради нужност, т.е. дека смртта за Него претставувала единствен можен крај на земниот живот, но не по сила на Домостојот, туку поради состојбата на естеството, тогаш од таквата перспектива нужно произлегува дека Христос бил грешен, и дека поради Својата гревовност станал подложен на смртта и се покорил на власта на ѓаволот. Но, Самиот Господ пред Своите страдања рекол: „Иде кнезот од овој свет, и во Мене тој нема ништо“ (Јован 14:30). За доброволноста на смртта на Христос, св. Јован Дамаскин вели: „Нашиот Господ Исус Христос, бидејќи бил безгрешен, зашто грев не направил, ниту лага се најде во устата Негова, не бил потчинет на смртта, зашто смртта преку гревот влегла во светот. И така, Тој умира, претрпувајќи смрт за нас, и принесувајќи се за нас Самиот Себеси како жртва на Отецот“.

Според тоа, смртноста на човечката природа на Христос не била природна, зашто човечката природа своето битие го добила само во Божествената ипостас, и затоа, поради односите на својствата, веќе можела и да не умира. Но, од друга страна, смртта за Христос не била неприродна, зашто токму поради тоа  за да пострада и да умре  Христос и се родил како смртен и пропадлив човек, но без грев. 

Меѓутоа, Неговата смртност коренито се разликува од нашата: за нас, смртноста е нужност; за Христос  тоа е само можност, способност да се умре, но никако неопходност по природа, туку неопходност по Домостројот на нашето спасение. Ние умираме за себе, заради самите нас, за преку смртта да се родиме за вечен живот; Христос, пак, не умрел заради Себе  туку заради нас. Во тоа е главната разлика на Христовата смртност од нашата и од смртноста на прародителите.

Наклонетост спрема страстите, дезинтеграција на естеството и покорување на ѓаволот

Неразликувањето на страстите (страдањата) коишто не се резултат на престапот, и страстите (страдањата) коишто се резултат на падот, довело до големо недоразбирање во врска со прашањето каква природа примил Христос  онаа на првосоздадениот Адам или, пак, повредената со падот природа, односно страсна или бестрасна природа?

Во која мера за Христос може да се примени страсноста како лесно предавање на гревот и извртување на душевните сили (похот)?

Ако претпоставиме дека во Христос постоела страсноста, но дека Неговата волја ниту еднаш не се приклонила кон грев, тогаш запаѓаме во ерес во која паднал и Тодор Мупсуетски. Според неговото мислење, Господ во текот на Својот земен живот „го умртвувал гревот во плотта, и ги скротвувал плотските похоти“. Човекот Исус „го користел содејството на Словото пропорционално на Својот стремеж кон доброто“. 

„Господ повеќе негодувал и удирал против душевните болести, отколку телесните и, при содејство на Божеството спрема Неговото совршенство, ги победувал страстите. Затоа Тој и Самиот се борел главно со душевните страсти. Зашто, бидејќи не бил привлечен ниту од богатсво, ниту од желба за слава, Тој не му придавал на телото никакво значење … Примајќи го и телото и душата, Тој и со дното и со другото се подвизувал и за едното и за другото: го умртвувал гревот во плотта и ги скротувал плотските похоти со лесна и добродушна победа над нив; душата, пак, ја учел и ја поттикнувал да ги победува и своите страсти, и да ги скротува плотските похоти; зашто, тоа се извршувало преку Божеството коешто пребивало во Него, и Кое ги лекувало и едната и другата страна“.

„Бидејќи Бог Словото многу го возљубил човекот, и сето негово го усвоил во Себе: затоа, следејќи го во сите страдања, Тој со Својата сила го направил совршен преку нив; и Тој станува од смртта не според законите на Своето естество, туку Бог Словото со Своето присуство, со Своето дејствување и по Својата милост Го ослободува од смртта и од оние горчливи последици коишто произлегуваат од тоа  Го воскреснува од мртвите и Го приведува кон повисока цел.“

„Тој се оправдал и се покажал како непорочен, делумно преку оддалечување од полошото и стремеж кон подоброто, делумно преку постепено усовршување“.

Од гледна точка на Тодор Мупсуетски, Христос дури пред смртта ја достигнал „совршената непорочност“ и „непроменливоста на помислите.“

Ако, пак, претпоставиме дека „страсноста“, која што ја примил Христос, била последица на Неговите лично гревови, тогаш не може да стане збор за каква и да е Негова праведност. Само по себе е јасно дека таквата претпоставка претставува богохулење.

Но, во секој случај, ако во Христос имало „страсност“ којашто е резултат на падот, значи дека Тој имал порочно естество и дека, исто така, се наоѓал под власта на ѓаволот, како и сиот останат човечки род. Тогаш, се разбира, Тој не би можел да биде никаков Спасител.

Дадената концепција претставува крајност на „антрополошкиот максимализам“ (протојереј Г. Флоровски) на Антиохиската школа. Христос се подразбира како сосема самостоен човек, автономен, со сопоствена волја и дејствување, со промена и со растење на својата природа. За Мупсуетски, макар што Бог и пребивал во човекот Исус, но човештвото на Христос само по себе го извршува својот подвиг на борбата со гревот во Самиот Себе. Мупсуетската ерес била решиетлно осудена од Православната Црква на V-тиот Вселенски Собор. Во 12тиот анатематизам се фрла анатема врз учењето за тоа дека Христос „бил обземен од душевни страсти и плотски желби, и се оддалечивал од полошото малку по малку, и на тој начин, успевајќи во настојувањата, се подобрувал и, живеејќи таков живот, станал непорочен... и по Воскресението станал непроменлив во помислите и совршено безгрешен“. „Антрополошкиот максимализам“ неизбежно води кон неопходност од признавање на сопствена човечка ипостас во Христос и, следствено, од „аскетски хуманизам“, кој самиот себе се разобличува (протојереј Г. Флоровски).  

Светите отци едногласно и категорично ја отфрлале порочноста, односно расипаноста на естеството во Христос. Преп. Јован Касијан: „господ наш Исус Христос ... бил искушуван во сè, како што сме искушувани и ние, освен во гревот, т.е., без побудување на страстите, имено, Тој воопшто не го чувствувал осилото на плотската похот, со кој ние несвесно и неизбежно сме убодени, зашто Неговото зачнување не е подобно на човечкото“. „Тој, макар што имал вистинска плот..., сепак ја немал наклонетоста кон грев, којашто довела до престапот“. Григориј Богослов: „... Христос ги примил врз Себе мојата душа и сите мои членови, го примил оној Адам, кој првобитно бил слободен (т.е., ја примил природната, а не гномската волја), и кој сè уште не беше се облекол во грев, додека не ја запознал змијата (т.е., не ја примил гномската волја) и не го вкусил плодот и смртта, но ја хранел душата со прости, небесни помисли, бил светол чувар на тајните на Бога и на божественото“. Со други зборови, Христос го имал истото она „нерасипување на слободната волја“  
 
Со други зборови, во Христос, од една страна, постоело исто онакво „нетление на волјата“, целосност и непорочност на естеството и отсуство на гномската волја, какви што постоеле во Адам пред неговиот пад во грев, а од друга страна  смртност, страсност како повреденост од страдањата и од слабоста  (која не била резултат на престапот)  односно, сето она што го имал Адам по падот, освен гревот. Својствата на првосоздадениот Адам, коишто биле присутни во Христос, светите отци ги поврзувале со бессеменото зачнување и со особениот, натприродена начин на раѓањето на Христос. Затоа отците говореле дека во утробата на Дева Марија Бог „новотворил“ човечко естество (св. Григориј Ниски: „Христовата плот не била изградена во брак, туку Самиот Тој станал каменорезец на сопствената плот, нацртана со Божествениот прст“). За нужноста од бессеменото зачнување прекрасно рекол св. Григориј Палама: „Зачнувањето ... не било резултат на волјата на плотта, туку на вдахнувањето на Светиот Дух. Причина за пребивањето на Бога станале благовештението на Архангелот и верата на Пресвета Дева, а не согласноста и искуството на страсното посакување... за да Христос  Победител на ѓаволот  Човек, бидејќи е Богочовек, го прими само коренот (т.е., само естеството) на човечкиот род, но не и гревот, станувајќи така единствен Кој не бил зачнат во беззаконие, и не бил носен во утробата во гревови, т.е. по плотско насладување со страста, и во нечисти помисли на човечкото естество...  за да биде во целосна смисла на зборот совршено чист и непорочен“. „Да произлегол од семе, тогаш Тој не би бил Началник и Водач на новиот живот што не старее, и не би можел да ја прими во Себе полнотата на чистото Божество и да ја направи Својата плот непрестаен извор на осветување, така што, со преизобилство на силата, да го измие прародителското оквернување и да стане доволен за осветување на сите идни“. Делчиња од искршена ваза не можат да се наречат „совршена ваза“, макар и да се сите на број. Затоа и човештвото на Христос се нарекува „совршено“ не само затоа што Тој бил полновреден човек, без каков и да е недостаток (како што учел Аполинариј, на пр.), туку и затоа што во Него немало никакво внатрешно раздвојување или непостојаност. Смртноста, пак, и другите пројавувања на тленоста Христос ги прима доброволно, не по принудниот закон на естеството, како што е тоа случај со секој човек, туку со волја, заради Домостројот на нашето спасение  затоа она, што во обичниот човек претставува причина за грев, во Христос станува спасително за човечкиот род  пред сè Неговото страдање и смртта. „На тој начин и Обожувачот и Обоженото се  еден Бог.

Во човекот самата непостојаност на волјата, нејзините двоумења, претставува сведоштво за гревот, зашто таа непостојаност е резултат на неутврденоста во доброто или (и) поради непознавањето на доброто: човекот може да се двоуми во своите одлуки не само заради тоа што неговата волја не е утврдена во доброто, туку и затоа што тој не знае што во дадена ситуација е добро, а што  зло и грев. Во Христос, природно, немало никакви двоумења, зашто, спроед сведоштвото на пророкот Исаија, пред Доенчето да разбере што е добро а што е зло, ќе го отфрли лошото и ќе го избере доброто (споредете Исаија 7:16). Ако ја користиме терминологијата на преп. Максим Исповедник, „во Христос по човештвото немало γνώμη, односно самопроизволна волја, којашто се приклонува кон едно или кон друго решение избирајќи различни мотиви, по двоумењето меѓу доброто и злото. Таква (гномска) волја и не можело да постои во Христос, зашто, инаку, заедно со неа би морало да постои и особено човечко лице кое лично би се одлучувало за едно или на друго дејствување и, заедно со тоа постепено би ја развивало својата волја.

За подобро да се објасни состојбата на човековата природа во Христос, потребно е да се задржиме на значењето на Неговото искушување.

За лесното приклонување кон гревот и за значењето на Христовите искушенија и на Неговата смрт

Во човековото естество природните страсти  страстите коишто не произлегуваат од казната за престапот  претставуваат своевидни врати за гревот и за другите страсти, низ кои лукавите сили влегуваат во човекот и, преку неговата наклонетост спрема задоволства, го поробуваат.

Во Христос овие „врати на гревот“ биле, исто така, отворени за нападите на лукавите духови. Но, како што вели Василиј Селевкиски, Бог, Кој можел да го спаси човекот и без да се воплоти, „посакал во Самиот Себе ослабеното од гревот естество да го покаже посилно од гревот, за да го осуди гревот во плотта, и Својата праведност да ја рашири врз сите и да го уништи „оној којшто ја има власта, т. е. ѓаволот” [архим. Кипријан (Керн).]. Св. Григориј Палама во врска со истото тоа вели: „Нужно било победеното да стане победник над победникот, и оној што надитрил да биде надитрен“.

На кој начин се случило тоа, прекрасно опишува преп. Максим Исповедник:

„Кога велат дека лукавите сили, гледајќи ја природната страсност во Христа, претпоставиле дека Тој го примил врз Себе законот на естеството по нужност и затоа Го нападнале, надевајќи се дека ќе Го убедат и во Неговата вообразба со посредство на естествени страсти ќе  ги внедрат неестествените страсти, и со самото тоа ќе направат нешто што Му е угодно.. Самиот Тој, пак, при првото искушување со насладување, дозволувајќи им да се поиграат со своите сплетки, ги соблекол од Себе и ги отстранил од естеството, станувајќи Самиот недостапен и недостожен за нив... На тој начин, Христос при искушувањето во пустината, далеку ги протерува демоните од човечкото естество, исцеливајќи ја страсноста на естеството во однос на насладувањето и бришејќи го во Себе ракописот на Адам, којшто се состоел во доброволно предавање на страстите на насладувањето.“

Во времето на Крсната смрт, Христос му дозволува на сатаната да го изврши вториот напад преку искушување со страдање  за целосно да го уништи во човечкото естество (ослабнувајќи го во Себе) пагубниот отров на нивната злоба, онака како што се гаси оган. На тој начин, Спасителот ја отстранил од човечкото естество страсноста во однос на болката, од која малодушно бега човековата волја. Поради стравот од болката, човекот постојано и против својата волја бил угнетуван од стравот од смртта, прифаќајќи го ропството на насладувањето за да живее.  

Тој ги соблекол од Себе за време на смртта, извојувајќи ја победата над нив, кога тие пристапиле кон Него за да Го испитуваат, и ги направил предмет на исмејување на Крстот, при излегувањето на душата, откако тие во Неговата страсност не нашле ништо што би му било својствено на естеството, макар што очекувале да најдат во Него нешто човечко, во вид на естествена страсност по плотта.

На тој начин, Христос ги примил врз Себе оние последици од падот во грев, коишто претставуваат непремостлива пречка меѓу Бога и човекот: „природните страсти (страсти коишто не се резултат на казната поради падот)“ ги примил по човечкото естество – по естествено усвојување, сосема реално, како нешто што Нему Му е својствено по природа; а „страстите коишто се последица од казната за престапот“  т.е. човечките гревови и пороци – ги примил со релативно усвојување, од человекољубие, од „симпатија“  сострадање – спрема човекот, преживувајќи ги – како да е грешник – гревот, проколнувањето, непослушноста, незнаењето, богооставеноста, но во исто време не учествувајќи во никаков грев. Благодарение на непроменливоста на волјата и на ипостасното единство со Божеството, сите тие страсти и гревови биле уништени, демонските напади одбиени, и самата смрт се покажала неспособна да ја задржи во своја власт пречистата душа на Богочовекот.

Заклучок

Делото на спасението, извршено од Христос, може да се претстави на два начина  како нисходење и како издигање.

Првото гледиште е  нисходен пат на спасението. Христос се раѓа совршен по човештво и по Божество, Неговото човештво е подобно на првосоздадениот Адам (пред падот во грев) со својата непорочност и безгрешност. За извршување на спасението, Тој при воплотувањето ги прима врз Себе последиците од падот во грев  слабостите што не се резултат на казната, усвојувајќи ги по суштина со Своето естество. Страстите, пак, што се резултат на казната поради падот, Тој ги прима со релативно восприемање. Во Христос немало никаква борба со страстите што се резултат на казната за падот, немало никакви двоумења меѓу правењето добро и гревот, никаква борба на помисли. Но Самиот Тој доброволно се поставува Себеси во сите оние услови коишто соодветствуваат на човечкиот род, во кои се одвива животот и падот на луѓето, доброволно се ослабнува Себеси, ги чувствува (реално) сите причини и последици од гревот кои човекот го држат во власта на гревот и во ропството на ѓаволот, па сè до самата богооставеност. Постепено Христос сè повеќе и повеќе се нурнува во стихијата на човечкиот грев, но не го прима со суштинско, туку со релативно восприемање, останувајќи целосно туѓ за личниот грев. На крстот Тој го прима крајниот грев  богооставеноста, и во Своето Воскресение станува глава на новото човештво  преродено и спасено.

 Второто гледиште  на домостројот на спасението е патот на издигање. Христос се раѓа со истите оние својства коишто станале својствени на човековата природа по падот во грев, и кои во човекот претставуваат причина за личните гревови и за робување на ѓаволот. Со непроменливост на Својата волја Христос ја исцелува страсноста на естеството во однос на насладувањето и на страдањето, изгонувајќи ги лукавите демони од човечката природа. Согласно ова, постепено се одвива процес на сè поголемото обожување на човековата природа, кој завршува со Христовото Воскресение, кога од смртта се издига ново естество, без оние слабости и страсти на кои се темели гревот во секој човек, но не и во Христос.   
 
Овие две гледишта може да се спротистават едно на друго. Но, дали воопшто можат да се сметаат за различни погледи на еден ист предмет? Двете овие гледишта се само данок на „антрополошкиот максимализам“ на Антиохија, и на „антрополошкиот минимализам“ на Александрија. Зашто, ниту една аналогија, ниту една шема никогаш нема да може да биде идентична со онаа голема тајна на Домостројот на нашето спасение, во која не можат да проникнат ниту ангелите (1 Петар 1:12), туку само помага донекаде да ì се приближиме, согледувајќи ја од различни страни. Па сепак, основниот мотив кај источните отци не е престапот и неминовната казна, туку мотивот на животот и на смртта, на битието и на небитието. Затоа и искупителниот Христов подвиг не се состои во задоволувањето на Божествената правда во јуридичка смисла, туку во враќањето на изгубената овца во стадото на Своите овци, во враќањето на луѓето од ропството на ѓаволот во слободата на синовите Божји.  


(www.teolog.ru)

 

Антиапостол

Кога човек ќе се задлабочи во Евангелските текстови, во кои се раскажува за Страдалната недела, може да забележи дека ликот на Исус зрачи со светлина, а образот на Јуда тоне во темнина. Откако зеде залак леб од раката на својот Учител, Јуда излезе. „Беше ноќ“ (Јован 13:30), во чија темнина неговиот лик станува непрепознатлив. Тешко е веднаш да се појми кој бил тој човек; во секој случај, богословите од сите времиња не настојувале да го извлечат тој лик од темнината, ограничувајќи се на констатирањето на самиот факт: тој е предавник.

Да го разберат овој човек се обидуваат и поетите. За Данте, на пример, тоа е најголемиот злосторник во историјата. Средновековната традиција, како Западната, така и Византиската и, воопшто, Источната, гледа во Јуда страшен престапник, своевиден антиапостол. Во Евангелието се вели дека во срцето на Јуда помислата да го предаде Исуса ја всадил ѓаволот (Јован 13:2), а потоа Сатаната „влегол“ во него (Лука 22:1; Јован 13:27). Пред сè, тоа значи дека, од гледна точка на евангелистите, неговата постапка е ирационална, зашто, според Библијата, дејството на Сатаната го обезличува човекот, ги прави неговите чекори немотивирани. Злото, воопшто, е ирационално, разрушувачко и необјасниво. Ако човек се наоѓа во власта на злото, одговорот на прашањето „зошто постапува така и така“, едноставно – не постои. Таква е библиската  концепција на злото.

* * *

Јуда не е орудие! Па сепак, тој го предал Исус. Зошто? Кои се неговите мотиви?
Но, тука се поставува и главното прашање: дали Јуда воопшто бил предавник? Како прво, Исус доброволно одел во смртта (в. Јован 10:17-18), „како што е напишано за Него“ (Матеј 26:24). Како второ – и тоа е мошне важно – Тој им бил добро познат на сите, а згора на тоа, не се ни обидувал да се крие. „Како на разбојник сте излегле со ножеви и колови, за да Ме фатите. Секој ден седев со вас, поучувајќи во храмот, и не Ме фативте“ (Матеј 26:55). Не постоела некаква особена потреба за предавство – и тоа е мошне важно. И без учеството на Јуда Исус исто така би бил фатен и распнат. Па сепак, Јуда нешто сторил. Што?

Постојат два вида предавници. Едните ноќе ги отвораат портите на градот за да влезе непријателската војска. Нивното предавство, макар што е со знак „минус“, сепак е – чин, постапка. Другите преминуваат на страната на навлезениот (без нива помош!) непријател, докажувајќи дека отсекогаш биле на нивна страна, за да се додворат на непријателот и да извлечат од новонастанатата ситуација макар и минимална полза. Предавство од таков вид е – знак на бескрајна слабост и на нешто мошне болно, но истовремено и бескрајно современо и карактеристично и за нашата епоха. Предавници од првиот вид денес речиси и нема, а од вториот ги има – колку сакаш!  

Јуда е – меѓу последните. Тој не го предава Учителот, туку самиот себе, своето учеништво, својата верност на Исус и на сите оние коишто се околу Него. Тој гледа како се одвива ситуацијата (четирите евангелисти раскажуваат дека архиереите одлучиле да го убијат Исус многу порано пред Јуда да дојде кај нив) и во одреден миг решава да ја искористи таа ситуација, да извлече од неа некаква полза. И тука веќе воопшто не е задолжително да се мисли дека тој е разочаран во Исуса. Воопшто не. Попрво, тој го сака исто како и дотогаш, тој е бескрајно далеку од идејата да го запре Исуса да постапи според Своето сценарио (Јуда ионака нема никакво сценарио!). И, конечно, тој воопшто не му се одмаздува на Исус затоа што Тој не бил агресивен и решителен, туку „кроток и смирен“. Не, и илјада пати не!  

Тој, едноставно, прави избор во своја полза – сфаќајќи дека веќе никој не може да Му помогне на Исус, но дека од настанатата ситуација може да се извлече некаква полза. Тој оди и добива пари, всушност сосема малку, зашто за таков вид предавство и не следува многу; се враќа кон самиот себе и разбира: „Згрешив, оти предадов невина крв“ (Матеј 27:4).

Јуда не е многу поголем предавник од Петра. Само што мотивите кај нив се различни. Петар се откажува од Исус од чисто биолошки и импулсивен страв, а Јуда – потчинувајќи ì се на пресметливоста, на користољубието, сметајќи дека тоа е разумно и за тој миг полезно. Тој е многу порационален одошто вообичаено се смета.

* * *

Токму затоа нему му станало одвратно да живее, зашто тој не го предал Исуса. Доколку Јуда навистина бил клучната фигура во миговите на апсењето на Исус, тој не би ја кренал раката врз себе, туку би се чувствувал победник. Но, тој никого не го предал – освен самиот себе. Тој едноставно се обидел да спечали нешто од Неговото апсење и од Неговата смрт, и затоа не смогнал сили – како Петар – да се расплаче горко и да ја изблуе од себеси својата слабост и својот страв – и да стане исти оној Петар, кого што ние го почитуваме две илјади години.

Јуда е еден од најблиските Исусови ученици, како и Петар. Тој е – еден од дванаесетмината, „оној што – како што вели Самиот Исус – ќе макне со Мене во чинијата“ (Матеј 26:23), односно учесник во Тајната вечера, оној на кого Исус, натопувајќи го, му го дал залакот (Јован 13:26). Патем кажано, на православниот Исток со зборот psomion (залак), кој стои на ова место во Евангелето, се означува осветен леб, кој се дава на верните како Тело Христово.

Тој, кој бил толку близок со Учителот ... Тој не е толку страшен и голем престапник во историјата на човештвото, како што смета Данте Алигиери, не е херој од трагичен роман, туку само обичен мал човек, кој не успеал да се справи со своите мали и ниски страсти. Тоа е Јуда Искариот. Но, токму тоа го прави неговото предавство особено страшно. Неговото име станало символ на најниското и најподлото, но во негова улога може да се најде секој од нас...

* * *

Уште Сергеј Булгаков го споредил Евангелието со икона на која е претставен Исус со Своите ученици. Но, во Евангелието Тој не е претставен со бои, туку со зборови. На оваа икона има место и за Јуда. Неговиот образ е напишан од евангелистите не затоа за да го мразиме и да го презираме (Евангелието не нè учи на тоа!). Тој стои некаде на крајот, во темнина, безмолвно, како сообраќаен знак, кој нè предупредува: „Не оди по оваа патека, по која јас пиминав. Не предавај го своето учеништво, мислејќи дека од тебе ионака ништо не зависи. Не предавај го своето учеништво, макар што некогаш тоа може да изгледа мошне едноставно.“


Свештеник Георгиј Чистјаков
Журнал „Новый Ковчег“, Но. 4-5, 2005. 

Подготви: д- р Драган Михајловиќ

 

 

 

Посети:{moshits}

протоереј-ставрофор Илија Донев

На светите богослужби, во молитвите, во проповедите во храмот и меѓусебните разговори постојано го слушаме зборот “спасение“. Што значи зборот “спасение“ и за какво спасение зборува Црквата?

prota.ilijadonev.jpgВо поширока смисла зборот “спасение“ значи избавување од зло, опасност, маки, тешкотии, тегоби (духовни или телесни). Кога, пак, Црквата зборува за спасение тука се мисли на духовно, вечно, спасение на човекот, а кое се однесува во вечниот живот - животот после телесната смрт.

Спасението, како крајна цел во духовниот живот, е предмет на секоја религија. Разликата е во тоа што секоја од нив има различно учење за спасението, а и нормите за спасение се различни. Така на пример: според учењето на некои религии, спасение се добива преку т.н. инкарнација и достигнување на посебна состојба - нирвана; други религи учат дека спасението се добива преку постојана (физичка) борба против непријателите; некои, пак, особено протестантските секти, учат дека за спасение доволно е да се чита Светото Писмо – Библијата и да се верува во Господ.

Од сите религии Православната Црква има најчисто и насвето учење за спасението. Таа учи дека спасението, пред сé, е Божји дар преку кој човекот се избавува од гревот и смртта, се соединува со Христа и го наследува Царството Божјо. Божјата грижа за спасение на човекот е вечна – од создавањето па се до свршетокот на светот. Бог од преголема љубов го создаде човекот. Иако во одредено време, преку првородниот грев, човекот отпадна од Бога, Бог не престана да се грижи за него упатувајќи го и советувајќи го, на разни начини, со разни методи и средства, да се врати кон Него. Бог го создаде човекот со тело и душа (материја и дух) по ликот Божји, а тоа значи безгрешен, бесмртен и свет. Душата на човекот постојано тежнее кон Создателот – Бог. Преку разумот треба да Го познае Бога, а преку слободната волја да Го признае и сака, како детето што го сака својот родител. Оваа Божја љубов се забележува низ целиот Стар Завет.

И Новиот Завет започнува со грижата Божја за спасение на човекот. Всушност, појавата на Второто лице на Света Троица, Господ Исус Христос беше израз на неизмерна љубов Божја кон луѓето и, преку поуки и лична жртва, да го упати човекот на вистинскиот пат кон вечното спасение. Неговото доаѓање на земјата, воплотувањето, не беше случајно, туку со Божја промисла. Имено уште при паќањето во грев на првите луѓе, Адам и Ева, Бог одлучи, откако ќе се исполни времето, да го испрати Второто лице Господ Исус Христос, да ги избави луѓето од гревот и смртта. (Спореди: Постанок 3:15; 1 Јов. 3:8; Гал. 4:4; Дел. Ап. 2:23; тропар на Благовештение). Свети апостол Павле вели: “Голема е тајната на побожноста, Бог се јави во тело“ (1 Тим. 3:16). (Зборот “воплотување“ е од црковнословенски збор “плот“ што значи тело, односно Бог, Кој постои од вечност, прими човечко тело и стана човек, при тоа не престана да биде Бог –БОГОЧОВЕК). Воплотувањето било неопходно затоа што бил најдобар и најцелисходен начин за спасение на паднатиот човек и единствено така луѓето можеле да Го разберат.

Освен тоа Бог ја оснива Црквата чија што главна цел е – воведување на луѓето кон вечното спасение. Црквата се грижи за спасение на луѓето од самото нејзино оснивање. На празникот Педесетница, после силната проповед на Св. апостол Петар, луѓето прашаа: “Луѓе браќа, што да правиме! Покајте се и секој од вас да се крсти во името на Исуса Христа за простување на гревовите; и ќе примите дар од Светиот Дух“, им советува Свети апостол Петар (Дела Ап. 2: 37 - 40).

Спасението на луѓето е основниот предмет и во проповедта на светите апостоли. Оснивањето на црковните заедници беше со единствена цел - учењето на Црквата за спасението на луѓето, преку одредени и оспособени личности, да се проповеда и шири насекаде во светот. Оттогаш па се до денес таа задача и цел на Црквата Христова не е изменета.

Како да се спасиме?

Црквата Христова непрестајно предупредува на подготвеност за Судот Божји. Господ Христос вели: “Па така, бидете будни, зашто не знаете во кој час ќе дојде вашиот Господ“( Мат. 24: 42), односно кога ќе настапи Судот Божји. (Спореди: “Параболата со десетте девојки“ (Мат. 25: 1 – 13).
Но, денес, луѓето, поради секојдневните обврски на работа, со бизниси, семејни грижи, постојано “трчање“ натаму – наваму, како да немаат време да размислуваат за Бога и за спасението. При средба со свештеник пројавуваат интерес за многу нешта настојувајќи за кратко време да го апсорбираат целото учење на Црквата. Посебен интерес привлекуваат прашањата за задгробниот живот – животот после смртта. При една прилика прашав: Ако денес е твојот последен ден што мислиш дали ќе бидеш спасен, односно дали душата твоја ќе оди во Рајот или пеколот? Одговорот беше: “Навистина незнам. Никогаш не сум размислувал за тоа прашање. А што треба да правам за да бидам спасен“?, следеше неговото прашање.
Точно е дека ние никој не знаеме однапред дали ќе бидеме спасени или не. Не е наше воопшто да размислуваме и да се занимаваме со такви прогнози. Наше е да работиме и да го извршуваме она што ни е заповедано. Господ Исус Христос ни дал многу примери и упатства за тоа како да се владееме во земниот живот. Всушност, целиот овој живот на земјата е само подготовка за идниот вечен живот. Ако не е така тогаш беззмислен би бил нашиот живот на земјата, а и храброста за правење добри дела не би имала никаква придобивка. Но, сепак, малкумина се оние кои размислуваат за тој ден или за тој настан што сите нé очекува. Малкумина се оние кои одат подготвени за тој суден ден - Божјиот суд. Мал е бројот на оние луѓе кои по свршувањето на денот прават себенаблудување прашуваајќи се: Како ми помина денот? Дали направив нешто добро во изминатиот ден? Дали со некого бев во кавга? Дали со збор или постапка го навредив својот ближен? Дали мораше да биде сé онака како што помина? Дали направив некое Богоугодно дело со кое би ја исполнил Божјата волја? И, на крајот, дали изминатиот ден го завршив Богоугодно? Овие се многу важни прашања што треба  секој од нас да си поставува по свршувањето на денот. Светите оци велат: ако човекот барем еднаш во денот помислува на Божјиот суд тогаш многу зла во светот би се намалиле. Значи ваквите прашања можат да бидат од голема корист затоа што нé поттикнуваат на размислување на сé она што нé очекува после телесната смрт, а воедно и поттикнување кон правење добри дела на земјата кои, пак, би ни биле добра основа за наследување вечен блажен живот – вечно спасение.

Љубовта кон Бога и љубовта кон ближните се двете најголеми заповеди на кои се темели учењето на Црквата за спасението.
Конкретни упатства за спасението даде Св. апостол Петар на празникот Педесетница (Дела Ап. 2: 37 – 40) определувајќи ги првите степени во процесот за спасение и тоа: покајанието, крштевањето и примањето на даровите на Светиот Дух. Истото важи и за нас денес.
Да се покаеме тоа значи да ги смениме нашите мисли и да се одвратиме од гревот и да се посветиме на Христа. Сознавајќи ја својата грешност и осудувајќи се себе си за сторените гревови, стануваме смирени. Смирението е првата добродетел и почеток на спасението, оти само смирениот човек може да се моли на Бога и да се кае. Тоа не е дар што се добива од надвор, туку состојба што треба лично да се сознае. Смиреноста и денес е одлика на вистинските христијани. За да ја започнеме борбата против гревот потребно е најпрво да го сознаеме, а потоа да го отстрануваме. Исто како лекарот кој прво ја диагностицира болеста, а потоа одредува терапија. Така и покајанието треба да се состои во вистинското сознавање на својата грешност и да резултира со искрено покајание. Како пример може да ни послужи случајот со разбојникот на крстот кој во последен момент се покаја и стана жител на Рајот (Лука 23: 42).

Да се крстиме тоа значи повторно да се родиме и да се соединиме со Христа. Оти, преку крштевањето се добива простување на првородниот грев и од други гревови, ако ги имаме (се мисли на крштевање на возрасни), освен тоа се добива Божја благодат за нов живот, право на примање на другите свети тајни (Миропомазување, Венчавање, Причестување, Покајание и Исповед, Свештенство, Елеосветување или Маслосвет) и, се постанува член на Црквата и чедо Божјо. (При крштевањето свештенослужителот ги изговара зборовите: “Се крштева чедото Божјо (името) во името на Отецот – амин, и Синот – амин, и Светиот Дух – амин“).

Преку Примањето на дарови на Светиот Дух ние Го примиме Духот Кој ни даде сила да влеземе во нов живот со Христа, да бидеме негувани во Црквата и потврдени во ликот Божји. Тоа се првите чекори кон спасението.

Но, пред сé, ќе речеме, спасението најпрво инсистира на вера во Бога, “оти без вера не е можно да Му се угоди на Бога. Оние кои доаѓаат при Бога, треба да веруваат оти Он постои и дека ги наградува оние, што Го бараат“ (Евр. 11:6), вели Свети апостол Павле. Не може да се надева на спасение оној кој не верува во Бога и кој го одрекува Неговото постоење.

 Освен тоа спасението не е само работа на верата, туку тоа е работа на верата преку љубовта. Љубовта се пројавува преку исполнувањето на Божјите заповеди, како и заповедите на Црквата и тоа: Воздржување од мрсна храна во деновите на постот, редовно исповедување, почесто причестување, воздржување во бракот и тн. Спасението не е еднократна работа која се завршува за одредено време, туку постојан и долг процес кој трае до последниот здив. Тоа е креативност која треба да произлегува од внатрешноста на душата на христијанинот и која ќе го поттикнува на постојани акции и нови подвизи. Тоа е постојан подвиг на христијанинот кој треба да го исполнува целиот негов живот. Не е оправдано ако некој мисли: сега ќе грешам и ќе живеам “слободно“ па понатаму ќе се покаам за да се спасам. Такви калкулации, или пазар, во Црквата не е дозволено. Затоа од нас се бара активно учество во спасението преку верата и нашето единство со Христа преку силата на Светиот Дух. Единството со Христа и силата на Светиот Дух ќе го најдеме во Црквата. Затоа светите оци постојано укажуваат дека надвор од Црквата нема спасение.

Некои велат за спасение доволно е само да правиме добри дела, да работиме за храмот, материјално да го помагаме, да не им правиме на луѓето зло, па и не мора толку да се оди в црква на свети богослужби или, пак, да се биде толку црковен (религиозен) човек. Ова мислење (за жал присутно е и кај мнозина наши луѓе) е многу погрешно па дури и опасно. Суштината на богослужението е во заедничката почит, благодарност и прославување на Бога во Црквата. Тоа е блиска и безпрекорна заедница со Бога. Традиционалното т.е. формално верување, кое не призлегува од внатрешноста на душата на човекот и кое не е плод на верското убедување, е осудено во Православната Црква. Доаѓањето и присуството на светите богослужби, особено на Светата Литургија е наша христијанска обврска.

Уште во Стариот Завет Бог заповедал, покрај жртвите, да се извршуваат и свети богослужби (Спореди: 2 Мојс. 35 – 40). Господ Исус Христос рече на тајната вечера: “Ова е Моето Тело ... Ова е Мојата Крв... и им заповеда на апостолите: “Ова правете го во Мој спомен“(Лука 22: 19 – 20). Неговите следбеници, христијаните, и денес веруваат и го прават тоа без исклучок. Светото богослужението не е обична церемонија која се извршува во храмот, туку реално повторување на Христовата жртва на крстот и наше соучество во Неговите страдања Кој го даде својот живот и моќ заради нашето спасение. Причестувањето со Светите Дарови е реално примање на Телото и Крвта Христови во себе и наше соединување со Христа кое, пак, е срцевината на Светата Литургија. Затоа таму каде што нема Света Литургија нема ни спасение. Оттаму ќе речеме неодговорното однесување кон светите богослужби, особено кон Светата Литургија, нé оддалечува од Бога и ни го попречува патот кон спасението. Првите христијани Светата Литургија – Евхаристијата ја нарекувале “лек против неморалноста“ затоа што тие ја сознале големата благодат“ што ја добиваат преку неа.

Од колку голема важност е Светата Литургија ни посведочува и настанот со св. Теодосиј Черниговски (1896 год.), свештеникот кој го извршувал преслекувањето на моштите, бидејќи се изморил, задремал седејќи покрај моштите и го здогледал пред себе светителот кој му рекол: “Ти благодарам што се потруди околу мене. Уште те молам, кога ќе служиш Литургија, да ги спомнеш моите родители“- и ги изговорил нивните имиња (јереј Никита и Марија).“ Како ти, светител, од мене бараш молитви, кога и самиот си покрај Престолот Небесен и на луѓето им ја пружаш милоста Божја“-запрашал свештеникот. “Да, тоа е точно-одговорил св. Теодосиј - но принесувањето на Литургија е помоќно од молитвата“. (М.З. www.preminportal.com.mk). Свештеномаченикот Иринеj, епископ Лионски, напишал: “Нашето учење е согласно со Евхаристијата, и Евхаристиjaта пак, го потврдува нашето учење“. Светата Литургија не е срцевина само на учењето на Црквата, туку и на нашето верување. “Играњето“ со Светата Литургија е “играње“ со вечноста. Затоа треба добро да размислиме за нашиот однос кон неа.

Секоја богослужба е придружена со молитва, односно богослужението, всушност, е молитва. Молитвата е основата на христијанскиот живот. Како што вели Св. Филарет Московски “молитвата е разговор на човечката душа со Бога“ Како што во секојдневната комуникација и разговор е невозможно да се слуша само една страна, така и во молитвата добро е понекогаш да застанеме и да го слушнеме Божјиот одговор на нашата молитва. Некои од светите оци молитвата ја изедначуваат со храната и воздухот. Во молитвата, преку збор, мисла и песна, ние Му угодуваме на Бога и Му благодариме за сé што направил за нас. Го молиме за милост и духовни потреби за нас и за непријателите, и Го молиме за мир и блаженство на небесата – за вечно спасение. Без молитва не е возможно да Му се угоди на Бога. Тоа беше мојот одговор на прашањето од мојот соговорник.

На крајот ќе речеме- вечното спасение на човекот е постојана грижа на Црквата.... Наша обврска е да го бараме спасението и со целото наше битие да се определиме на Богоугоден живот овде на земјата. Во спротивно ќе бидеме осудени на вечна мака.

 Посети: {moshits}

Ирина Монахова

 

(Некои прашања за христијанството, анализирани врз основа на личен мистичен опит)

hristos.kurbinovo.jpg
СВЕТЛИНА БЕЗ СЕНКА

Раѓањето одозгора

 Раѓањето одозгора, или пројавувањето на вистината, или откровение за вистината – тоа, едноставно, е светлина по темнината присутна во текот на сиот претходен земен живот. Само светлина и ништо друго – но тоа е главно. Како што без дневна светлина не би постоел живот на земјата, така и без светлината на вистината не би постоел другиот живот – вечниот. Да се живее без таа светлина е исто како и постојано да се живее во темна соба, во која не може да се видат ниту предметите ниту појавите, и затоа не може да се разбере што претставуваат тие и што, всушност, се случува наоколу, туку може – со помош на звуците, миризбата или допирот – само да се претпоставува. Притоа, претпоставките воопшто не мора да бидат правилни.

 Што може да се разбере од околината што нè опкружува, ако целиот живот сме слепи? Секако не тоа што таа, реално, претставува, туку нешто што е сопствена фантазија за неа, која во основа не ја одразува реалноста, туку оној што фантазира. Што може да се разбере од животот, восприемајќи го на слепо, без светлина – освен фрагменти на чувства кошто никако не формираат некаква целина, нешто што е завршено и разбрано. Јасно е дека на слепиот повеќе му одговара да прогледа, отколку некој подробно да му ја опишува неговата околина. Тогаш, во еден миг, без какви и да е дополнителни усилби, тој може наеднаш да разбере сè. Потребна е само светлината.  

 Така и вистината не претставува некакви сложени разумски заклучоци, и нејзиното пројавување не содржи никакво дејство, никаква суета, никакво споредно влијание, таа ништо не допира, не изместува, не преместува од едно на друго место. Просто сè осветлува. А самата таа е светлина во споредба со која земната, т.е. сончевата светлина – е темнина.

 Соодветно на претходното, ако човек ја нашол вистината, тоа воопшто не значи дека тој некаде одел да ја бара или грижливо ја собирал. Ваквите дејствија воопшто не се потребни од негова страна, ниту, пак, се потребни некакви способности да се оди по вистината. Потребни се некои сосема поинакви способности. Зашто, не треба никаде да се оди, и не треба ништо да се собира. Пројавувањето на вистината може да се спореди со светлина што го исполнува сето расположиво пространство, истиснувајќи ја темнината што владеела пред тоа, или, пак, со стекнување вид по слепило. И тогаш вистината се гледа без каква и да е усилба, како што се гледа некаков предмет што се наоѓа покрај нас. Може да се каже дека пројавувањето на вистината, или раѓањето одозгора – истовремено е и откривање на информацијата што дотогаш била сокриена, но и стекнување способност таа информација да се спознае. Притоа, таа способност, кога еднаш ќе се открие, останува засекогаш, и светлината на вистината, што еднаш ќе се појави, повеќе не исчезнува. 

* * *
 Раѓањето одозгора, или пројавувањето на вистината –  претставува уште и целосен пресврт во она што, приближно, може да се нарече скала на вредности. Сета нејзина содржина (т.е., сите вредности на овој живот, наредени една по друга според мерата на нивната вредност за тој живот) се превртува од глава на нозе, и тоа што било прво на таа скала, станува последно, и обратно. И буквално се свртува од глава на нозе, односно од некаква совршено неправилна, лажна положба – во нормална. Понатамошното живеење, со така превртена скала на вредности, за многумина други за кои скалата на вредностите е обична, земна – е мошне тешко, дури и невозможно. Да се издржи таквото постоење и да се продолжи да се живее е можно само при големо смирение – и за сметка на тоа смирение. Во спротивно... Да се знае, совршено точно да се знае дека нештата во суштина воопшто не се такви какви што произлегуваат од земното живеење и од нивниот поредокот што царува во таквиот живот, да се стане некаков инороден предмет и истовремено да се продолжи да се биде дел од таквиот живот – за некој што е  премногу воодушевен и нетрпелив, може да се покаже како неиздржливо тешко. 

 Згора на тоа, како што им се покажува и открива на оние што се родени одозгора, тој впечатлив живот, земен живот, којшто многумина го сметаат за најголема скапоценост, во суштина не е највпечатливото што постои – „постои попривлечен магнет“. Зашто, раѓањето одозгора не е само јавување на вистината којашто сè осветлува и ја превртува скалата на вредностите (односно, информација што се однесува за овој, земен свет) туку и информација за друг свет. Впрочем, сето тоа е поврзано, и самиот факт на присуството и на постоењето на друг свет со соодветни други (квалитативно поинакви – спротивни) квалитети, всушност претставува извор на вистината и на светлината и истовремено причина за превртување на сета скала на вредности (или сила, којашто го реализира тоа превртување).

* * *

 Вториот свет и раѓањето одозгора се обусловени со тоа што во овој свет не е можно човек по втор пат да се роди. Раѓањето одозгора има смисла и е можно ако постои тој втор свет во кој човек влегува при неговото второ раѓање. Слично како што при своето прво раѓање влегува во овој свет.
 На второто раѓање му соодветствува друг свет и друг живот во тој свет. Слично како што раѓањето во земниот свет значи почеток на земен живот, така и раѓањето одозгора означува почеток на друг живот, во друг свет. Притоа доживуваш чудно, необично, но и прекрасно и велелепно чувство кога наеднаш ќе се најдеш во недогледната иднина на новиот живот. Тоа е совршено конкретно чувтсво на огромната – неспоредлива со димензиите на земниот живот – бесконечна иднина. Во споредба со тоа, времетраењето на преостанатиот земен живот нема никакво значење.

 Истовремено сфаќаш дека преостанатиот дел од земниот живот со секој изминат ден се скратува, и ја чувствуваш бесконечноста на своето постоење во другиот живот. Во најмладата возраст, во самиот почеток на земниот живот не може да се спознае што е пред нас, како што тоа се случува во моментот на почетокот на вториот, бесконечен живот. А и да не зборуваме за тоа дека дури и смртта – главниот страв, главното „плашило“ во земниот живот, тој постојан „дамоклов меч“ надвиснат над секој – дури и таа бледнее, се потиснува во втор план, и од некаков ужасен настан на крајот од овој живот, се претвора во некаков пункт за застанување на непрекинатиот пат без крај. И се покажува дека не постои слепа улица, глув ѕид во кој на крајот се втурнува сето сушто, туку, обратно, постои толку безмерна, безгранична перспектива, што е невозможно со ограничените земни можности да се восприема и да се достигне целосно.    

 Не постои смрт којашто го означува крајот (или прекинот) на животот – постои смрт којашто го менува животот. Друго прашање е како, на кој начин, таа го менува секој конкретен живот. И дали за сите таквата перспектива на променет и вечен живот им изгледа великолепна. На сите ли им е потребна таа бесконечна перспектива, во која смртта е само пункт за краткотрајно задржување? Можеби некој, обратно, би ја претпочитал (смртта) како целосен и дефинитивен крај – за да нема никакви непознати пресврти. За таквите, вечноста, неизбежната вечност, навистина е голем проблем. 

zakej.jpg

Архимандрит Закхеј, претставник на Американската Православна Црква во Московската Патријаршија

 

На запад, воопшто, а во Северна Америка особено, Православното Христијанство е минорна религија. Помалку од 1% од Американците се Православни верници. Заради ова, Православните во Америка копнеат по дијалог меѓу религиите кој ќе овозможи создавање на форум на кој нашиот глас ќе биде слушнат. Да се предизвикуваат услови за, или да се посакува отварање на дијалог во ситуација кога се припаѓа на малцинството , иако добра работа, бидејќи дијалогот е секогаш добра работа, во целост гледано не е баш херојско дело, кога некој сака да пронајде можност за споделување на сопствените погледи со погледите на поинаквото мнозинство.

Спротивно на ова, во Русија на пример, според моето лично искуство, како и насекаде по светот – Грција, Романија, Македонија – сите места каде што Православното Христијанство е мнозинска верска група -  токму тука иницијативата за дијалог меѓу другите религии е многу важна, и  секако Божја.

Ова е бидејќи како што е случајот во секое мнозинство, се паѓа во искушение да се западне во монолог, и оттука да се заборави, во најдобар случај, или уште полошо, потполно да се игнорира или дури и да се оневозможува дијалогот.
Многумина слушнале за мудрата поговорка дека Бог на човекот му дал две уши, но само една уста, со што се потврдува фактот дека треба да слушаме повеќе а да зборуваме помалку. Ова е и сржта на вистинскиот дијалог – без разлика дали е меѓу цивилизации, култури или религии.

Ние, како религиозни лидери, мораме да бидеме светилата на светот, светот кој за жал е премногу често намерно покриен со темнина, или како што Епископот Иларион напомена во неговиот говор пред малку – е превртен наглава (наопаку).

Кога  ние, како свештенство, како религиозни лидери, и учители од еврејскиот, муслиманскиот, христијанскиот, индускиот итн, свет почнеме со дијалог меѓу себе, ние ја поставуваме основата за да верните го следат нашиот пример. Ова е точно и заради што, во потполна вистина можеме да кажеме дека „нема вистински мир меѓу народите без вистински мир меѓу религиите“.

 

Исто така мора да признаеме, многу почесто отколку во литературата или презентациите или собирите како овој на кој присуствуваме, вистинскиот дијалог се случува за време на кафе паузите, ручеците и приемите – кога ние всушност многу лично и непосредно, лице в лице се впуштаме во пријатни разговори меѓу себе, учејќи еден од друг, запознавајќе се меѓусебно, а што е многу поважно почнувајќи да се сакаме меѓусебно.

Пријатели мои, неодамна учествував на една друга конференција за Дијалог меѓу Цивилизациите на Родос. Еден од претседавачите на собирот сподели со нас една мисла, за која јас чувствувам дека треба да се каже и тука. Иако оригиналниот автор на мислата е дискутабилен, пораката која таа ја носи е јасна.

Цитирам: „ Парадоксот на нашето време во историјата е дека имаме повисоки згради но пократка трпеливост, пошироки автопатишта но потесни погледи. Трошиме повеќе но имаме помалку, купуваме повеќе но уживаме помалку. Имаме поголеми куќи но помали семејства, повеќе удобности но помалку време. Ние имаме повеќе дипломи но помалку смисла, повеќе знаење но помала моќ на расудување, повеќе специјалисти а повеќе проблеми, повеќе медицина но помалку здравје.

Пиеме премногу, пушиме премногу, трошиме без милост, се смееме малку, возиме пребрзо, премногу се гневиме, легнуваме предоцна, стануваме преуморни, читаме премалку, гледаме телевизја премногу, а многу ретко се молиме. Сме го умножиле нашиот имот, но сме ги намалиле нашите вредности. Зборуваме премногу, љубиме ретко, мразиме пречесто.

Сме научиле како да се снајдеме во животот, но не и како да живееме. Додадовме години на животот, но не и живот на годините. Бевме дури до месечината и назад, но имаме проблем да ја прејдеме улицата за да го сретнеме соседот. Го освоивме ѕвездениот простор но не и внатрешниот простор. Имаме направено поголеми работи, но не и неопходно подобри работи. Го исчистивме воздухот, но ја загадивме душата. Го освоивме атомот, но не и нашите предрасуди. Пишуваме повеќе, но учиме помалку. Планираме повеќе но остваруваме помалку. Научивме да брзаме но не и да чекаме. Направивме повеќе компјутери за да се сместат повеќе информации, за да се прават повеќе копии од било кога, но комуницираме се помалку и помалку.

Само-критичките мисли поместени во овој цитат би требало да бидат основа за потреба од вистински дијалог. Оваа година, 2007 е година која содржи многу празнувања на јубилеи. Соединетите Американски Држави и Русија слават 200 години од воспопставувањето на дипломатските односи. Православните Цркви на Русија и Америка ја прославија 30 годишнината од канонизацијата на Св. Инокентиј, Митрополит на Москва и Апостол во Америка, кој стори многу, преку искрен дијалог со една многу различна култура од пред-Револуционерната Русија со домородното население на Аљаска – Тлингитс, Ескимите и Алеутите. Исто така пред 100 години беше оформена најпрвата етничка Македонска Православна Црква во Мадисон, Илиноис.
Овие јубилеи се случуваат како директна последица од многу успешни дијалози меѓу различни нации и култури.

Моја искрена надеж е дека еден ден во иднината, без разлика дали тоа ќе биде после 10, 20 или 100 години, некој ќе го обележи јубилејот дека во 2007-та во Охрид, Македонија, навистина започнал процесот за воспоставување фактички мир меѓу луѓето, со зачнување на вистинскиот мир меѓу религиите. Да даде Бог.

Благодарам на вниманието.


превод: Л.П


Поуки од Светите Отци

krusevoexport

Духовност

Јули 01, 2019

„Осаменоста не е во тоа што сме сами, туку во тоа дека не постои ништо по кое копнееме.“

Јас сум академски сликар и наивен писател. Учев да бидам сликар, но писател – не. Впрочем, каде се учи за тоа? На пример, Толстој по занимање бил гроф, Чехов - лекар, Сент Егзипери, авијатичар – а да не го споменеме Чарлс Буковски, кој бил поштар“.
Мај 28, 2019

Свети Леонтиј Струмички, патријарх Ерусалимски

Живеејќи во покаен плач и солзи се издвојуваше по особеното почитување и љубов кон нашиот Господ и Неговата Пресвета Мајка. Иако сè уште млад, Преподобниот презема на себе еден тежок подвиг: одеше по улиците на царскиот град правејќи се дека не е со здрав ум,…

Акатист кон свети Нектариј Егински

Ное 25, 2018 Полезно и Потребно 1345
КОНДАК 12Трудејќи се, си ја умножил благодатта дадена од Бога, рабу Божји, добар и верен…

Житие на преподобна Параскева – Петка (Епиватска или Трновска)

Окт 30, 2018 Житија 1884
Света и преблажена маченичко Христова Параскево, убавино на девственичките, пофалбо на…

Светскиот првак Адам Ондра во посета на Бигорскиот и Рајчичкиот манастир

Окт 28, 2018 Настани 1249
Деновиве нашите две свештени Обители, Бигорски и Рајчица, ги посети во светски рамки…

Беседи

БEСEДА за кoрисниoт гнeв

БEСEДА за кoрисниoт гнeв

Гнeвeтe сe, браќа, на сeбe и пoвeќe нe грeшeтe. Гнeвeтe сe на свoитe грeвoви спoрeд мислитe и дeлата и пoвeќe нe грeшeтe. Гнeвeтe сe на сатаната, таткoтo на лагата и...

Слово за свети Јован Богослов и свети Тихон Московски

Слово за свети Јован Богослов и свети Тихон Московски

„Да зборувам на сите човечки јазици, па дури и на ангелски, штом љубов немам, ќе бидам бакар, што ѕвони, или кимвал, што ѕвечи. Да имам пророчки дар и да ги...

БEСEДА за бoжeствoтo на Синoт и битната eднаквoст сo Oтeцoт

БEСEДА за бoжeствoтo на Синoт и битната eднаквoст сo Oтeцoт

Затoа, всушнoст, и Синoт сe oвoплoтил за сo Сeбe да им oбјави на луѓeтo и за Сeбe си, и за Oтeцoт и за Свeтиoт Дух, eднoсушнoтo Бoжeствo, трoичнo пo ипoстас....

БEСEДА  за вoскрeснатиoт и живиoт Гoспoд Кoј e вoскрeсeниe и живoт

БEСEДА за вoскрeснатиoт и живиoт Гoспoд Кoј e вoскрeсeниe и живoт

Јас сум вoскрeсeниeтo и живoтoт (Јн. 11:25). Oвиe свeти збoрoви ги изрeкoл Гoспoд Исус Христoс. Oн нe самo штo ги кажал, туку и сo дeлo ги дoкажал. Вoскрeснувајќи ја ќeрката...

Архимандрит Партениј Бигорски: Вечното знаме на Христијаните

Архимандрит Партениј Бигорски: Вечното знаме на Христијаните

Голема е и длабока мистиката што овој четворокрак симбол ја содржи во себе; тој таинствено бил предобразуван низ целата епоха на Стариот Завет, како претсказание за Распетието на Синот Божји...

Отец Александар Шмеман: Воздвижение на Чесниот Крст

Отец Александар Шмеман: Воздвижение на Чесниот Крст

Тоа бил празникот на христијанското царство, кое се родило под закрилата на Крстот, во денот кога царот Константин го видел Крстот над кој пишувало:: „Со ова ќе победиш…” Тоа е...

Методија Митановски: РОЖДЕСТВО НА ПРЕСВЕТАТА ВЛАДИЧИЦА НАША БОГОРОДИЦА И СЕКОГАШ ДЕВА МАРИЈА

Методија Митановски: РОЖДЕСТВО НА ПРЕСВЕТАТА ВЛАДИЧИЦА НАША БОГОРОДИЦА И СЕКОГАШ ДЕВА МАРИЈА

 За едни, среќа е власта, за други-богатството, за трети-славата, јавното признание, за некого семејството, за некого работата.... Многу луѓе можат да кажат разни карактеристики за среќата. Но ниту една нема...

Св. Фотиј Велики - За Рождеството на нашата Пресвета Дева Богородица

Св. Фотиј Велики - За Рождеството на нашата Пресвета Дева Богородица

Девата се раѓа од неплодна утроба, но дури и да била плодна, рождеството пак би било чудесно. О, големо чудо! Штом времето на сеење поминало, тогаш жетвата дошла; штом огнот...

БEСEДА за Слoвoтo - Синoт Бoжји

БEСEДА за Слoвoтo - Синoт Бoжји

Тoј пoчeтoк e вo Слoвoтo Бoжјo, вo Синoт Бoжји. Oн гo запoчнал и сoздавањeтo на свeтoт и спасeниeтo на свeтoт. Кoј и да сака да гoвoри билo за сoздавањeтo на...

« »