КРСТОТ НЕ СЕ ОСВОЈУВА
Размислувања за Богојавление
Богојавление е празник што по својата суштина не бара спектакл, туку тивко созерцание. Тоа е ден кога Бог Му се јави на светот во Својата полнота – како Отец, Син и Свет Дух. Самото име на празникот ја содржи целата негова теологија и смисла. Сѐ останато, ако не води кон таа суштина, станува споредно, па дури и непотребно.
Со години наназад кај нас се наметна обичајот на фрлање на крстот во вода и борбата за негово фаќање кој денес многумина го сметаат за „неразделен“ дел од празникот. Но, колку овој обичај навистина е православен и дали тој нѐ приближува или нѐ оддалечува од вистинската смисла на Богојавление?
Од она што сум го читал кај отец Јован Таковски но и од повеќе богослови, сѐ појасно е дека овој обичај не припаѓа на древното православно предание. Тој не е дел од литургиското и канонското искуство на Црквата, туку е релативно нова пракса, преземена од грчкиот простор кон крајот на XIX век, во време на сериозна духовна криза кај соседите. Оттаму, подоцна, се проширил и кај нас.
Во најголемиот дел од православниот свет, Богојавление се празнува онака како што и отсекогаш се празнувало – со осветување на водата на големиот Богојавленски водосвет вечерта пред Богојавление на Водокрст и со Светата Литургија на Богојавление. Токму тука е клучната точка што често се занемарува: по завршувањето на Светата Литургија не може и не треба да има никакво дополнително „осветување“ на нешто надвор од неа. Литургијата е врв и полнота на животот на Црквата; сѐ што е вистински свето, се осветува во неа и преку неа. Секое подоцнежно „додавање“ не ја зголемува благодатта, туку ја заматува богословската јасност.
На Света Гора, на пример, крстот само се спушта во водата за нејзино осветување, без натпревар, без борба, без надворешен спектакл. Тивко, молитвено и со длабока свест дека благодатта не се освојува, туку се прима.
Особено значајно ми е сведоштвото од животот и делото на Свети Климент Охридски – патронот на Македонската православна црква и духовен темел на нашиот народ. Во неговото учење и пастирска практика, никаде не се среќава обележување на Богојавление преку фрлање на крстот. Тој ги повикувал верниците да се причестат, да земат света вода и да ја внесат благодатта во своите домови и во својот живот. Ако се повикуваме на неговото име и авторитет, зошто не го следиме и неговиот пример?
Она што денес дополнително загрижува е фактот дека овој обичај често добива комерцијални и натпреварувачки димензии. Наместо духовна радост, во прв план излегуваат награди, медиумско внимание и надворешна возбуда. Наместо молитва, се случуваат турканици, па дури и тепачки. Наместо сведоштво на верата, често гледаме нејзина површна и изобличена слика.
Тука не станува збор за осуда на народот, туку за одговорност на Црквата и на сите нас. Прашањето не е што привлекува маси, туку што ја чува вистината на верата. Ако Богојавление може целосно да се прослави и во место без река или езеро, тогаш јасно е дека суштината не е во водата како сцена, туку во човекот како храм.
Во таа смисла, неопходно е со трезвеност и љубов да се преиспитаат и други увезени, традиционално-религиозни, но неправославни обичаи кои со текот на времето се вкорениле кај нас. Не сѐ што е прифатено е и предадено, и не сѐ што е масовно е и спасително.
Богојавление не е празник на силата, туку на откровението.
Не на надворешната борба, туку на внатрешното осветување.
А кога формата ќе ја засени суштината, празникот тивко престанува да биде празник.
Подготви Симеон Стефковски
18.01.2026